Λαγοί και χελώνες

-σε μια εποχή που χρειάζεται λαγούς εμείς συνεχίζουμε να προετοιμάζουμε χελώνες!

Ο μύθος του Αισώπου χρειάζεται αναθεώρηση-

             

Σε μια εποχή που το περιβάλλον μας έχει κατακλυστεί από έννοιες που προσδιορίζονται από την παγκοσμιότητα -παγκόσμια κοινότητα, παγκόσμια οικονομία, παγκόσμια προβλήματα, παγκόσμια πληροφορία, παγκόσμιο δίκτυο, παγκόσμια κουλτούρα, παγκόσμια κρίση, παγκόσμιο κίνημα- η εκπαίδευση μένει πεισματικά και σταθερά προσαραγμένη στα εθνικιστικά σχήματα του παρελθόντος! Είναι η πιο τρανταχτή απόδειξη της αποτυχίας του συστήματος και της αδυναμίας του να παρακολουθήσει τις ανατροπές που έχουν συντελεστεί.

Το σημερινό σχολείο με ελάχιστες τροποποιήσεις είναι το σχολείο της βιομηχανικής εποχής μόνο που αυτή, εδώ και δεκαετίες, έχει παρέλθει. Η δομή της αίθουσας και ο … στρατιωτικής πειθαρχίας σχηματισμός των θρανίων, η έντονη προσήλωση στα ιδεώδη του εθνικού κράτους, η μαζική παροχή γνώσης, η αντιμετώπιση των παιδιών χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η ιδιαιτερότητά τους αποτέλεσαν πρακτικές που στόχο είχαν την προετοιμασία του ατόμου για την ένταξή του σε μια κοινωνία που είχε θεοποιήσει το μαζικό και τυποποιημένο αλλά που ελάχιστα μπορούν να συνεισφέρουν στον κόσμο του μέλλοντος και στην πραγματικότητα που ήδη έχει διαμορφωθεί.

Όλα αυτά έχουν τις ρίζες τους σε αντιλήψεις ξεπερασμένες που όμως διαιωνίζονται στο όνομα του λαϊκισμού και των συμφερόντων των εκάστοτε πολιτικών ελίτ και όλων εκείνων που ελέγχουν την πορεία και την ποιότητα των εκπαιδευτικών πραγμάτων. Έτσι, γίνεται λόγος για δωρεάν εκπαίδευση τη στιγμή που οι δαπάνες της οικογένειας για την αξιοπρεπή μόρφωση των παιδιών της και την κάλυψη των κενών που προκαλεί το σχολείο παρουσιάζουν αυξητικές τάσεις. Γίνεται λόγος για δημοκρατικότητα του συστήματος και παροχή ίσων ευκαιριών τη στιγμή που είναι ολοφάνερη η αδυναμία επίτευξης και των πιο απλών στόχων έστω και σε καθαρά θεωρητικό επίπεδο.

Τα παιδιά των απομακρυσμένων περιοχών έχουν τις ίδιες ευκαιρίες με τα παιδιά των αστικών κέντρων; Τα παιδιά των πλούσιων οικογενειών έχουν τις ίδιες ευκαιρίες με τα παιδιά των φτωχών; Τα παιδιά που προέρχονται από μορφωμένους γονείς έχουν τις ίδιες ευκαιρίες με τα παιδιά των αναλφάβητων; Όλες οι έρευνες δείχνουν ότι ανισότητες υπάρχουν και τα αποτελέσματά τους είναι ορατά με πολλούς τρόπους. Ωραιότατο το παραμύθι της δωρεάν εκπαίδευσης και της ισότητας που διασφαλίζει αλλά δεν είναι παρά τέτοιο, δηλαδή, παραμύθι! Το μόνο που καταφέρνει η διατήρηση παρόμοιων επιλογών είναι η απομάκρυνση της εκπαίδευσης από το σύγχρονο κοινωνικο-οικονομικό πλαίσιο και η συνεχής αποδυνάμωση της προσπάθειάς της να προετοιμάσει σωστά τα σημερινά παιδιά για όλες εκείνες τις μεταβολές που κυοφορούνται.

Το σχολείο αυτής της μορφής υπήρξε ριζοσπαστικά καινοτόμο και έλυσε αρκετά προβλήματα των κοινωνιών του 19^ου αλλά και του μεγαλύτερου τμήματος του 20^ου αιώνα αλλά δεν έχει τη δυνατότητα να το πράξει και σήμερα. Το πρόβλημα της εκμετάλλευσης της παιδικής εργασίας στις βιομηχανίες της εποχής καθώς και το πρόβλημα του διογκωμένου αναλφαβητισμού επέβαλαν τη δημιουργία σχολείων που στηρίχτηκαν στις αρχές λειτουργίας των εργοστασίων -μαζικότητα, ομοιομορφία. Η καθιέρωση της υποχρεωτικής και δωρεάν παρακολούθησης εκπαιδευτικών προγραμμάτων, υπήρξε ιδέα ριζοσπαστική και εμπνευσμένη και περιόρισε την εξοντωτική εκμετάλλευση των παιδιών ενώ ταυτόχρονα περιόρισε τα υψηλά ποσοστά του αναλφαβητισμού. Το σημαντικότερο επίτευγμα, όμως, του μέτρου υπήρξε η προετοιμασία - διαπαιδαγώγηση ατόμων ικανών να στηρίξουν και να στελεχώσουν τις οικονομικές και διοικητικές θέσεις μιας κοινωνίας που στήριξε την ανάπτυξή της στην ομοιόμορφη αντίδραση και συμπεριφορά των μελών της (μαζική παραγωγή, μαζική κατανάλωση, μαζικός τουρισμός, μαζική κουλτούρα…).

Παράλληλα, κάθε εθνικό κράτος φρόντισε να προσδώσει στο εκπαιδευτικό σύστημά του χαρακτηριστικά που σχετίζονταν με την ιδιαίτερη παράδοση και πορεία του λαού με σκοπό την καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης (συχνά αυτή έφτανε τα όρια του εθνικισμού) και την εκμετάλλευση των πολιτών του για τη στήριξη των εθνικιστικών ιδεωδών του. Ό,τι είχε σχέση με το εθνικό παρελθόν ωραιοποιήθηκε, εξιδανικεύτηκε, θεοποιήθηκε και κατέλαβε κυρίαρχη θέση στα εθνικά εκπαιδευτικά προγράμματα προσδίδοντας την απαιτούμενη περηφάνια στα μέλη του εθνικού κράτους ενώ ταυτόχρονα φρόντιζε να συντηρεί μίση, προκαταλήψεις, φανατισμούς και το ρατσισμό απέναντι σε ιστορικούς εχθρούς, οι οποίοι αποτελούσαν και τα εξιλαστήρια θύματα για το σύνολο των δεινών ή αδυναμιών του έθνους.

Τη στιγμή που τα περισσότερα από τα χαρακτηριστικά των κοινωνιών του προηγούμενου αιώνα έχουν σχεδόν εκλείψει και σε μεγάλο βαθμό ξεπεραστεί από τις μεταρρυθμίσεις που έχει υποστεί η κοινωνία, είναι λογικό να αμφισβητηθεί και το εκπαιδευτικό σύστημα που τα καλλιέργησε, τα στήριξε και τα τόνωσε. Κι ενώ κάτι τέτοιο φαντάζει λογικό, εκείνο που βλέπουμε είναι ότι το σημερινό σχολείο συνεχίζει να αποτελεί φορέα συντηρητικών αντιλήψεων, μεθόδων και στόχων. Η απόσταση που χωρίζει την εκπαίδευση από την πρακτική δομή της ζωής μεγιστοποιείται αφήνοντας απροετοίμαστη τη σημερινή γενιά. 

Ουσιαστικά προετοιμάζουμε μια γενιά για έναν κόσμο που έχει εξαφανιστεί χωρίς πιθανότητες επανεμφάνισης, για έναν κόσμο που ανήκει πλέον και οριστικά στο παρελθόν! Προετοιμάζουμε μια γενιά πνιγμένη στις αξίες του εθνικού κράτους τη στιγμή που αυτό χάνει διαρκώς τη δύναμή του και τη δυνατότητα παρέμβασης σε μια οικουμενική πραγματικότητα όπου υπερεθνικοί θεσμοί καλούνται να αναλάβουν τα ηνία της εξέλιξης. Προετοιμάζουμε μια ολόκληρη γενιά με βάση τις αρχές που στήριξαν μια οικονομία, επίκεντρο της οποίας υπήρξε το εργοστάσιο, τη στιγμή που η παγκοσμιοποίηση των αγορών μεταβάλλει τα οικονομικά δεδομένα με εξωφρενικά ταχείς ρυθμούς μεταθέτοντας το επίκεντρο της παραγωγικής ζωής σε διαφορετικές αξίες, τη στιγμή που η τεχνολογία οδηγεί στην αυτοματοποίηση της βιομηχανίας. Προετοιμάζουμε μια γενιά με κριτήριο και στόχο το μαζικό και ομοιόμορφο, τη στιγμή που ο σημαντικότερος κίνδυνος που (όπως φημολογείται) καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε είναι εκείνος της ομογενοποίησης και του αφανισμού κάθε ιδιαιτερότητας. Προετοιμάζουμε, τέλος, μια γενιά που επιδιώκει το «σίγουρο» και το «σταθερό» (μάλλον το στάσιμο και το συντηρητικό), τη στιγμή που η μόνη σταθερή προοπτική φαίνεται ότι θα είναι η συνεχής μεταβολή!

Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από την ταχύτητα και η προσαρμογή σ’ αυτή απαιτεί … ταχύτητα και επαναστατικό πνεύμα συνεχίζουμε, τελείως παράλογα, να διαπαιδαγωγούμε άτομα που αρνούνται ή δεν έχουν τη δυνατότητα να «τρέξουν». Όπως αναφέρει ο Thomas Friedman στο βιβλίο του «Το Lexus και η ελιά» ενώ η πραγματικότητα επιζητά και επιβραβεύει τους «λαγούς», εμείς συνεχίζουμε να προετοιμάζουμε «χελώνες», άτομα που δε διαθέτουν την παραμικρή διάθεση να κινηθούν με την ταχύτητα που επιβάλλουν οι τεχνικές, οικονομικές και κοινωνικές ανατροπές θεωρώντας ότι η πορεία τους στη ζωή θα είναι ένας … υγιεινός περίπατος! Άτομα που δε διαθέτουν την παραμικρή ευελιξία και άποψη για την πραγματικότητα που τα περιβάλλει. Ένας θεσμός που κλήθηκε να βοηθήσει τους νέους προσφέροντάς τους τα απαραίτητα εφόδια για τη ζωή και να τους δώσει ώθηση στην προσπάθεια των κοινωνιών για εξέλιξη κατέληξε να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια που πρέπει κανείς να υπερπηδήσει στην προσπάθειά του να τα καταφέρει!

Υποχρεώνουμε τα παιδιά να παρακολουθήσουν για δέκα, δώδεκα ή και παραπάνω χρόνια εκπαιδευτικά προγράμματα που τους καλλιεργούν αγκυλωμένες αντιλήψεις και τους διαμορφώνουν μια άκρως παραμορφωμένη εικόνα για την πραγματικότητα και αμέσως μετά απαιτούμε απ’ αυτά τα παιδιά να αποτινάξουν όσα τους διδάξαμε, να ξεφύγουν από τις προκαταλήψεις που έχουν ενστερνιστεί, να ξεπεράσουν τις ανασφάλειες που έχουν αποκτήσει και να λειτουργήσουν με βάση τα δεδομένα, τα οποία δεν κατάφερε, όμως, έστω και να τους γνωστοποιήσει το σχολείο!!! Τι παραλογισμός και τι άδικος κόπος; Ολοφάνερα το «μαγαζί» βαδίζει από το κακό στο χειρότερο άρα ή αναθεωρούμε συνολικά τις αντιλήψεις και τις αρχές που διέπουν τη λειτουργία του ή το κλείνουμε και ησυχάζουμε αφήνοντας και τα παιδιά στην ηρεμία τους. Έτσι κι αλλιώς η πορεία του καθενός ελάχιστα επηρεάζεται και στηρίζεται σήμερα από την εκπαιδευτική διαδικασία.

Το σχολείο - εργοστάσιο «έχει φάει πλέον τα ψωμιά του» και οι σημερινές κοινωνίες βρίσκονται μπροστά στην ανάγκη να εκσυγχρονίσουν το θεσμό προωθώντας ριζοσπαστικές λύσεις με κριτήριο τα δεδομένα της εποχής. Παγκοσμιοποίηση, ταχύτητα, τεχνολογία, κινητικότητα, διαφοροποίηση, ευελιξία, ελευθερία, ποιότητα, καινοτομία, οικολογική συνείδηση, γνώση, πληροφορία, αλλαγή είναι οι άξονες πάνω στους οποίους στηρίζεται και κινείται το νέο πολιτιστικό οικοδόμημα που ήδη έχει αντικαταστήσει εκείνο της ψυχροπολεμικής περιόδου.

Έχει αναφερθεί ήδη ότι είτε μας αρέσει είτε όχι η πραγματικότητα που μας περιβάλλει είναι δεδομένη και καθορίζεται από μεγάλο αριθμό ανεξέλεγκτων παραμέτρων αλλά και από συμπτωματικές αντιδράσεις του κοινωνικού σώματος και άρα μόνο ως χάσιμο χρόνου θα μπορούσε να εκτιμηθεί η προσπάθεια να περιοριστούν οι μεταβολές που έρχονται. Μένει να προετοιμαστεί κανείς σωστά για να ενταχθεί ομαλά και με αξιώσεις σ’ αυτή και κάτι τέτοιο προϋποθέτει ότι και το σχολείο, ανάμεσα σε άλλους φορείς, πρέπει να φροντίσει για τη σωστή προετοιμασία.

Η εποχή μας χρειάζεται «λαγούς» και μάλιστα «ώριμους λαγούς», όπως χαρακτηριστικά παρατηρεί μια φίλη και το μόνο λογικό είναι να «προπονήσουμε» τους νέους γι αυτό. Όσο συμπαθής κι αν υπήρξε για ολόκληρες γενιές η χελώνα του Αισώπου, φαίνεται ότι ήρθε ο καιρός να εγκαταλείψει την αγωνιστική δράση και «να κρεμάσει τα παπούτσια της», γιατί το μόνο που καταφέρνει πλέον είναι να καθυστερεί τους λαγούς που τρέχουν γύρω της.

Ο διδακτικός μύθος είναι βέβαιο ότι χρειάζεται ολοκληρωτική επαναδιαπραγμάτευση!

Η απάντηση χωράει σε ένα χαρτί γραμμένο με ένα μολύβι

Στη Γαλλία ξεσηκωμός, στην Αλβανία πανικός, στην Ιταλία χαμός. Και πάλι η κατάσταση μας έπιασε εξαπίνης. Δεν το περιμέναμε. Μάλλον επειδή κοιμόμαστε τον ύπνο του δικαίου. Τα κέντρα λήψης αποφάσεων δηλώνουν έκπληκτα και τώρα αναζητούν τις αιτίες.

Πολύ αργά. Για μια ακόμη φορά.

Λένε ότι φταίει η ακρίβεια, η υποχρηματοδότηση της εκπαίδευσης, το στεγαστικό, το μεταναστευτικό και πολλά ακόμη. Ο καθένας εντοπίζει την ευθύνη σε ό,τι τον συμφέρει και, κυρίως, σε ό,τι μπορεί να αντιληφθεί. Κι όσο αναλωνόμαστε στην αναζήτηση των αιτιών, τόσο καθυστερούμε να βρούμε και να εφαρμόσουμε μέτρα ικανά να εκτονώσουν την κατάσταση.

Τα συμπτώματα και η ρίζα τους

Όλα αυτά είναι πραγματικά προβλήματα. Είναι, όμως, συμπτώματα. Κι ενώ το θέμα είναι παγκόσμιο, εμείς εξακολουθούμε να το αναλύουμε με εθνικά κριτήρια. Εκεί βρίσκεται το λάθος. Πίσω από τον αναβρασμό, ο οποίος μάλιστα δεν έχει ακόμη εκδηλωθεί πλήρως, βρίσκεται μια βαθύτερη αιτία, που διαφαινόταν εδώ και δεκαετίες: η παγκοσμιοποίηση και οι ρυθμοί με τους οποίους αλλάζει τον κόσμο.

Στην αρχή, η παγκοσμιοποίηση κινούνταν με σχετικά αργούς ρυθμούς και αντιμετωπιζόταν κυρίως ως ιδεολογικό, θεωρητικό σχήμα. Οι αλλαγές δεν ήταν ορατές ή, τουλάχιστον, δεν επηρέαζαν άμεσα την καθημερινότητα του απλού πολίτη. Κυοφορούνταν στους κόλπους μεγάλων επιχειρήσεων και ερευνητικών κέντρων και ελέγχονταν από αυτά.

Κάποια στιγμή, οι ρυθμοί εντάθηκαν. Ψηφιακές πλατφόρμες, αυτοματοποίηση, τεχνητή νοημοσύνη: μέσα σε λίγα χρόνια άλλαξαν τον τρόπο που εργαζόμαστε, επικοινωνούμε, ενημερωνόμαστε και συναλλασσόμαστε. Κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμοί, πολίτες και μικρές επιχειρήσεις βρέθηκαν μπροστά σε έναν καταιγισμό αλλαγών, τον οποίο η πλειονότητα δεν μπορούσε ούτε να παρακολουθήσει ούτε να κατανοήσει. Πολιτική, οικονομία, εκπαίδευση, ενημέρωση, σχέσεις, έχασαν εκείνο που μέχρι τότε θεωρούσαμε σταθερότητα.

Το αποτέλεσμα ήταν η αδυναμία προσαρμογής και, μαζί της, η περιθωριοποίηση. Εκεί βρίσκεται η απαρχή όσων ζούμε σήμερα και όσων πρόκειται να ακολουθήσουν. Την εξέλιξη την καθορίζει πλέον μια μικρή ελίτ, με έναν κυρίαρχο στόχο: το κέρδος. Οι πολλοί βρέθηκαν έξω από το παιχνίδι. Κάποιοι προσπάθησαν και προσπαθούν να μπουν· ελάχιστοι τα καταφέρνουν. Συχνά, ό,τι απειλεί την κυριαρχία της ελίτ (ιδέες, εφευρέσεις, πλατφόρμες…) εξαγοράζεται και προσαρμόζεται στους δικούς της στόχους. Ο ανταγωνισμός εξαφανίζεται πριν καν εκδηλωθεί.

Μια γενιά αθωράκιστη

Απέναντι σε όλα αυτά, οι κοινωνίες επέδειξαν αδιαφορία. Αντί να προετοιμάσουμε ανθρώπους ικανούς να επεξεργάζονται, να κατανοούν και να αξιοποιούν τα νέα δεδομένα, επιμείναμε στο ίδιο παλιό σχήμα της αποστήθισης. Η οικογένεια και η εκπαίδευση έχουν μερίδιο στην αποτυχία, αλλά η ευθύνη είναι συλλογική.

Ρίξτε μια ματιά γύρω σας: παιδιά εθισμένα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν έστω και για λίγα λεπτά, να αποκωδικοποιήσουν μια οδηγία, να κατανοήσουν ένα κείμενο, να ολοκληρώσουν μια εργασία. Δεν φταίνε εκείνα. Τα αφήσαμε αθωράκιστα. Και θα τους δώσουμε, μάλλον θα τους αγοράσουμε, πτυχία και μεταπτυχιακά, συχνά από ιδρύματα αμφιβόλου ποιότητας, χωρίς να τα έχουμε καταστήσει ικανά να ενταχθούν σε μια πραγματικότητα που αλλάζει με εκρηκτικούς ρυθμούς.

Συνεχίζουμε να δημιουργούμε χελώνες σε μια εποχή που χρειάζεται λαγούς. Συνεχίζουμε να δημιουργούμε ανθρώπους καταδικασμένους στο περιθώριο, που νιώθουν αδικημένοι από το σύστημα, αδυνατούν να ζήσουν με αξιοπρέπεια και, κάποια στιγμή, αισθάνονται την ανάγκη να εξεγερθούν, να βάλουν μερικές φωτιές, να καταστρέψουν, πριν επιστρέψουν στη μιζέρια τους, βλέποντας ότι το σύστημα δεν αλλάζει.

Ένα χαρτί και ένα μολύβι

Υπάρχει διέξοδος. Ήδη χώρες, οι οποίες επένδυσαν στις νέες τεχνολογίες, τις εγκαταλείπουν και επιστρέφουν σε πιο παραδοσιακά σχήματα. Η εκπαίδευση δεν χρειάζεται πια να φορτώνει τον μαθητή με γνώσεις που καλείται να αποστηθίσει. Η γνώση βρίσκεται αποθηκευμένη στα καλούδια που μας έχει προσφέρει η τεχνολογία και είναι εύκολα προσβάσιμη σε όλους. Αυτό που λείπει είναι η ικανότητα να τη χρησιμοποιούμε: να την αναζητάμε, να την επεξεργαζόμαστε, να την ελέγχουμε, να την αξιοποιούμε. Αυτό πρέπει να μάθουμε στα παιδιά. Είναι ο μόνος τρόπος να αντιλαμβάνονται οι νέες γενιές τις αλλαγές και να μπουν στο παιχνίδι με αξιώσεις και όχι ως απλοί παρατηρητές.

Χρειάζεται απλώς ένα χαρτί και ένα μολύβι. Όχι επειδή η τεχνολογία είναι εχθρός, αλλά επειδή η σκέψη χρειάζεται χρόνο, προσοχή και προσπάθεια, πράγματα που οι οθόνες δεν μας προσφέρουν εύκολα. Το χαρτί και το μολύβι μας αναγκάζουν να σταθούμε, να διατυπώσουμε, να οργανώσουμε και να διορθώσουμε τη σκέψη μας. Είναι η πιο απλή άσκηση συγκέντρωσης και κριτικής ικανότητας που διαθέτουμε.

Αυτά είναι τα όπλα μας, και δεν κοστίζουν σχεδόν τίποτα. Το ερώτημα είναι αν θα τα πιάσουμε, πριν να είναι και πάλι, πολύ αργά.

Συνταγή επιτυχίας

Βιώνω την πιο απάνθρωπη φάση. Κάθε χρονιά το παθαίνω. Νιώθω δυστυχισμένος και αξιολύπητος. Η αντίστροφη μέτρηση έχει αρχίσει. Οι μέρες των διακοπών μειώνονται με απειλητικούς ρυθμούς και η στιγμή της επιστροφής στην καθημερινότητα πλησιάζει με δραματικά επικίνδυνο τρόπο. Κάθε χρόνο τα ίδια. Κι ενώ η επανάληψη φημολογείται ότι διεκδικεί τη μητρότητα της μαθήσεως, προσωπικά, δεν αισθάνομαι να έχω διδαχτεί το παραμικρό ως προς την αντιμετώπιση αυτής της τρισκατάρατης στιγμής.

Νιώθω ανήμπορος να αντιδράσω, με ίχνη λογικής, απέναντι στην πραγματικότητα. Απλώς, βρίσκομαι σε αναμονή. Το μόνο που αρχίζω να συνειδητοποιώ  -μετά από τριάντα έξι επαναλήψεις- είναι ότι το δράμα που ζω συνδέεται με όσα -μάλλον, με όσους- πρόκειται να αντιμετωπίσω.

Από τη μια, γονείς που διακατέχονται από μεγάλη ιδέα για τις ικανότητες των βλασταριών τους, με στόχο -στην πραγματικότητα- να ενισχύσουν τη δική τους καταρρακωμένη αυτοϊδέα. Και πόσο ευφυές είναι το παλικάρι ή η… παλικάρα τους και πόσες δυνατότητες έχει (συνήθως, αθέατες ακόμη και με μικροσκόπιο τελευταίας τεχνολογίας) αλλά… . Αλλά δεν έχει στρωθεί ακόμη, δεν το έχει πάρει απόφαση, γιατί, αν το πάρει απόφασηηη… . Ας μη συνεχίσω για το τι πρόκειται να συμβεί, αν ληφθεί η καταραμένη η απόφαση.

Από τη δυο, παιδιά που θέλουν. Θέλουν Ιατρική, θέλουν Νομική, θέλουν, θέλουν, θέλουν… . Με απλά λόγια, θέλουν να περάσουν σε μια σχολή της οποίας οι βάσεις κινούνται κοντά στον Θεό (ο οποίος κινείται σε δυσθεώρητα υψηλά… ύψη) αλλά χωρίς την παραμικρή διάθεση και, συχνά, δυνατότητα να προσπαθήσουν, έστω στο ελάχιστο.

Να, αυτά δεν μπορώ. Γιατί τι να πω και τι να εξηγήσω, σε τέτοιες περιπτώσεις, ο δύσμοιρος; Μωρέ, σκέφτομαι κάποιες φορές, καλά κάνουν όσοι υπόσχονται σε τέτοιους ανθρώπους λαγούς με πετραχήλια και όταν φτάνει η στιγμή της παταγώδους αποτυχίας των βλασταριών, τα ρίχνουν στους άσχετους βαθμολογητές και στο άγχος του κανακάρη ή της κανακάρας.

Ήταν λίγο πριν να κλείσουμε για τις διακοπές (πόσο μακρινή φαντάζει εκείνη η υπερπαντέλεια στιγμή) όταν δέχτηκα την επίσκεψη οικογένειας παιδιού που ετοιμάζεται για τη Β΄ Λυκείου. Ο στόχος του στα όρια του μεταφυσικού. Επιστημονική φαντασία, την οποία θα ζήλευε και ο Ιούλιος Βερν που ήταν μανούλα σε αυτά. Εντάξει, καλό είναι να υπάρχουν τέτοιοι στόχοι. Προσφέρουν κίνητρο για προσπάθεια και τονώνουν τη διάθεση απέναντι σε μια διαδικασία βαρετή και τρισάθλια. Ναι, αλλά το παιδί δήλωνε με απόλυτη ειλικρίνεια ότι του είναι αδύνατον να περιορίσει τις (ατελείωτες) ώρες σπατάλης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αντικαθιστώντας τες με ώρες προσπάθειας. Το αθεόφοβο, μάλιστα, είχε και επιχείρημα (αναγκαία δεξιότητα για το μάθημα της Έκθεσης). «Δηλαδή, και να μη μαθαίνω τι κάνουν οι influencers;»!!! Άντε, τώρα να το πάρω στα σοβαρά το συγκεκριμένο ζωντόβολο και τους ζωντοβολογονείς του. Τι να πω και τι να ομολογήσω ο δόλιος; Τέλος πάντων, συγκρατήθηκα και δεν πρότεινα ούτε να τη στείλουν σε σχολή που προετοιμάζει μελλοντικούς inflouencers (ναι, υπάρχει τέτοια) ούτε καν συζήτησα την προοπτική σελίδας στο Only Fans… . Ας κάνουν ό,τι τους φωτίσει.

Τα πράγματα, όμως, είναι πολύ απλά. Η συνταγή της επιτυχίας, όταν μιλάμε για επιτυχία υψηλών στόχων, βασίζεται στο τρίπτυχο (έργο με τρία μέρη): Ειλικρίνεια, Πρόγραμμα, Υπομονή. Αν υπάρχουν αυτά, αν το παιδί ή οποιοσδήποτε υιοθετήσει μια τέτοια στάση, τότε η επιτυχία θα… επιτευχθεί, αργά ή γρήγορα. Ειλικρίνεια, ώστε να αναγνωρίζω τις πραγματικές δυνατότητες του εαυτού μου, χωρίς διάθεση παράβλεψης των κενών και των ορίων μου ή χωρίς διάθεση υποτίμησής τους. Πρόγραμμα, ώστε η προσπάθεια να είναι συνεχής, οργανωμένη, χωρίς εκπτώσεις, μακρόσυρτα διαλείμματα και δικαιολογίες. Υπομονή, ώστε να ξεπερνιούνται αποτυχίες και δυσκολίες, οι οποίες είναι πολύ πιθανό να εμφανιστούν στη διάρκεια της πορείας.

Μπορώ να το εκφράσω και με πιο απλό τρόπο, για εκείνους που αδυνατούν να συγκεντρωθούν για ικανό διάστημα. Σε αυτή την περίπτωση, το τρίπτυχο μπορεί να μετατραπεί σε… μονόπτυχο (έργο με ένα μέρος) και να βρει έκφραση σε μια και μόνη λέξη-στάση: Δέσμευση!

Τόσο απλά. Τα υπόλοιπα είναι χάσιμο χρόνου και, μάλλον, θα χάσω αρκετό.

Μια ακόμη μέρα στη δουλειά;

Η πόρτα άνοιξε για πρώτη φορά λίγο μετά τις 11. Το πρώτο μεγάλο χαμόγελο φώτισε τον χώρο. Το σκηνικό επαναλήφθηκε πολλές φορές. Το φροντιστήριο σήμερα ακτινοβολούσε. Οι επιτυχίες στη Νομική, την Ψυχολογία, την Ιατρική, τα Πολυτεχνεία, τις Οικονομικές σχολές και τις σχολές Πληροφορικής, Παιδαγωγικών, Στρατιωτικές… δεν άφηναν περιθώρια για οτιδήποτε άλλο.

Μέρα ανακοίνωσης των βάσεων. Η μέρα που πρόσωπα γνώριμα καταφθάνουν στην «άποψη» για να ξανασυστηθούν. Αυτή τη φορά χωρίς άγχος, χωρίς ανασφάλειες και, κυρίως, χωρίς… μαύρους κύκλους. Πόσο τους πάει!!! Πρόσωπα χαρούμενα, όμορφα, γεμάτα αυτοπεποίθηση, αισιοδοξία και την προσμονή μιας νέας ζωής που τους ανοίγεται διάπλατα.

Αυτή τη μέρα το φροντιστήριο μετατρέπεται σε χώρο γιορτής, πανηγυριού (σίγουρα όχι σαν εκείνα τα λαϊκά, τα οποία απεχθάνομαι όπως ο Ακατονόμαστος το λιβάνι), συνάντησης συνεργατών, φίλων αγαπημένων.

H πόρτα ανοιγοκλείνει ασταμάτητα. Οι χώροι γεμίζουν. Τα χαμόγελα, οι φωνές χαράς πολλαπλασιάζονται. Κάποιοι φέρνουν γλυκά, κάποιοι φέρνουν φίλους τους να μας γνωρίσουν, να γνωρίσουν τον χώρο στον οποίο βίωσαν την ενηλικίωση, την πορεία προς την επιτυχία.

Και αγκαλιές. Οι πιο όμορφες αγκαλιές. Το περίεργο είναι ότι, μετά από τόσα χρόνια, δεν θυμόμαστε ποτέ πόσα μόρια «έπιασε» κάποιος (έστω κι αν κάποιοι επιμένουν να τα σημειώνουν), ξεχνάμε σε ποια πόλη ή σε ποια σχολή πέρασε ο καθένας. Θυμόμαστε άλλα. Τον μαθητή ή τη μαθήτρια που δάκρυζε, εξαιτίας μιας αποτυχίας σε ένα διαγώνισμα. Εκείνους που υπόσχονταν ότι από Δευτέρα θα ξεκινούσαν σοβαρή προσπάθεια ώσπου κάποια Δευτέρα, πράγματι, το έκαναν.

Αυτούς συναντήσαμε σήμερα.

Όχι τους βαθμούς τους. Όχι τις σχολές στις οποίες πέτυχαν. Συναντήσαμε παιδιά που μιλούν πιο δυνατά, γελούν πιο… πραγματικά, κοιτάζουν πιο μακριά, γιατί, πλέον, δεν τα απασχολεί το επόμενο διαγώνισμα, η ύλη στην οποία πρέπει να προετοιμαστούν, οι προθεσμίες.

Και μέσα στο κλίμα αυτό έρχεται η απρόσμενη εξομολόγηση. Δεν θυμάμαι ποιος το είπε πρώτος. Δεν έχει και σημασία.

«Αν κάτι θα μου λείψει από τη μαθητική ζωή είναι αυτό το φροντιστήριο»!

Η μεγαλύτερη ανταμοιβή για όλους μας. Το γεγονός ότι άτομα, που δεν μας έχουν πια ανάγκη, δηλώνουν ότι ο χώρος μας υπήρξε το καταφύγιό τους στις δύσκολες στιγμές, χώρος έκφρασης, ηρεμίας, κοινωνικότητας, ψυχοθεραπείας!!!

Ως καθηγητές μπορεί να διαθέτουμε απαντήσεις για πολλές μαθητικές απορίες, έχουμε τη δυνατότητα να δημιουργούμε πρωτότυπα θέματα, να συμβουλεύουμε και να καθοδηγούμε με σχετική άνεση, να μετατρέπουμε δύσκολες στιγμές σε ευχάριστες και διασκεδαστικές εμπειρίες. Απέναντι, όμως, σε αυτή την εξομολόγηση δεν έχουμε να πούμε τίποτε. Δεν έχουμε τη δυνατότητα να τη διαχειριστούμε.

Σε τέτοιες στιγμές συνειδητοποιείς ότι δεν υπήρξες απλώς δάσκαλος που προετοίμαζε μαθητές για τις εξετάσεις τους. Συνειδητοποιείς ότι, χωρίς να το έχεις καταλάβει, δίδασκες στους μαθητές και κάτι άλλο. Πώς να αντέχουν. Πώς να γελούν με τον εαυτό τους. Πώς να μη φοβούνται ένα λάθος. Πώς να συνεχίζουν, όταν όλα δείχνουν περίπλοκα.

Δεν υπάρχει βιβλίο για όλα αυτά. Ούτε ύλη. Όσοι -μέσα από γραφεία, μακριά από αίθουσες- προσπαθούν να οργανώσουν τα νέα εκπαιδευτικά προγράμματα, την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, τα νέα βιβλία,… δεν έχουν καταφέρει να δημιουργήσουν ένα εγχειρίδιο για το πώς καταφέρνεις να κερδίσεις την εμπιστοσύνη, την εκτίμηση, τον σεβασμό του μαθητή. Ένα εγχειρίδιο για τα πιο χρήσιμα μαθήματα που καλούμαστε να προσφέρουμε στα παιδιά.

Κάποια στιγμή τα παιδιά άρχισαν να αποχωρούν και, σταδιακά, το φροντιστήριο γέμισε… ησυχία. Η ησυχία που ακολουθεί μια όμορφη γιορτή. Σε λίγες εβδομάδες θα αρχίσει ο σχεδιασμός για τη νέα χρονιά, για τα τμήματα, την κατανομή των ωρών. Άλλωστε, αυτό μας είπαν -έστω κι αν δεν το γνωρίζουν- τα παιδιά που μόλις έφυγαν: Συνεχίστε!

Κι εμείς αυτό θα κάνουμε. Ένας καινούργιος κύκλος θα ξεκινήσει. Ανάμεσα στα καινούργια πρόσωπα, θα υπάρξουν πάλι παιδιά που θα φοβούνται, θα αμφιβάλλουν, θα νιώθουν άγχος. Όπως ακριβώς εκείνα που σήμερα έφυγαν χαμογελώντας. Μια ακόμη δύσκολη χρονιά, μέχρι να ανοίξει ξανά η πόρτα, να μπει μέσα ένα παιδί, να χαμογελάσει, να πει δύο λέξεις: «Τα κατάφερα!».

Σήμερα δεν υπολογίσαμε μόρια. Μετρήσαμε χαμόγελα και γίναμε μάρτυρες της καινούριας ζωής που ανοίγεται στα παιδιά με τα οποία συνυπήρξαμε σε μια κρίσιμη φάση και ηλικία.

«Μια ακόμη μέρα στη δουλειά»; Θα μπορούσες να το πεις κι έτσι.

Οι αίθουσες άδειασαν, σβήσαμε τα φώτα. Σε λίγες εβδομάδες κάποιοι άλλοι θα κάθονται στα θρανία, θα νιώθουν άγχος, θα αμφιβάλλουν, θα ονειρεύονται. Κι εμείς θα είμαστε εκεί για να προετοιμάσουμε, να στηρίξουμε, περιμένοντας την επόμενη τέτοια μέρα στη δουλειά. Την καλύτερη μέρα.

Καλή τύχη παιδιά! Να αξιοποιήσετε ευκαιρίες, να προσέχετε και να μην ξεχνάτε ποτέ μα ποτέ: Να παίρνετε μαζί σας ζακετάκι!

Οι δεξιότητες του «αύριο» δεν διδάσκονται στις αίθουσες

Έχω την αίσθηση ότι η χώρα μας αντιμετωπίζει -ανάμεσα σε πλήθος άλλων- σοβαρό πρόβλημα με την ξεκούραση των παιδιών. Η θερινή ραστώνη, η απομάκρυνση από φυλλάδια, διαγωνίσματα, ασκήσεις, αποστήθιση θεωρίας, το δημιουργικό διάλειμμα, το οποίο δικαιούται ο μαθητής, από τον όγκο των απαιτήσεων, αντιμετωπίζονται ως αμαρτία, τεμπελιά και ταυτίζονται με την αποτυχία. Και, κάπως έτσι, επιμένει στα θερινά μαθήματα. Πριν καλά καλά ολοκληρωθεί ο μαραθώνιος της προηγούμενης χρονιάς, οι μαθητές οδηγούνται στην αφετηρία του επόμενου, με στόχο την εισαγωγή σε μια… «καλή» σχολή.

Μπορεί στο παρελθόν κάτι να πρόσφερε όλη αυτή η εμμονική αγωνία. Όταν το πτυχίο αποτελούσε βασική προϋπόθεση επαγγελματικής επιτυχίας. Όταν ελάχιστοι είχαν τη δυνατότητα, την ικανότητα και τη διάθεση να αγωνιστούν για μια πανεπιστημιακή θέση. Σήμερα, τα πράγματα έχουν ριζικά ανατραπεί. Ο καθένας (πραγματικά ο καθένας) μπορεί με ευκολία να αποκτήσει ένα πτυχίο, μεταπτυχιακό ή διδακτορικό, καταβάλλοντας το ανάλογο αντίτιμο. Η αγορά απαιτεί, πλέον, τελείως διαφορετικές δεξιότητες από τα άτομα στα οποία θα ανοίξει τον δρόμο προς την επιτυχία.

Ελάχιστοι μπορούν να αμφισβητήσουν (αν το κάνουν, δηλώνουν την πλήρη άγνοιά τους) ότι η σύγχρονη αγορά αναζητά (και δεν βρίσκει) ανθρώπους ευφυείς, δημιουργικούς, καινοτόμους, κοινωνικούς, ψυχικά ανθεκτικούς, ικανούς να προσαρμόζονται, να αναλαμβάνουν ευθύνες, έτοιμους να δοκιμάσουν το καινούριο. Αυτές οι δεξιότητες είναι η μόνη ασφάλεια των σημερινών παιδιών απέναντι στις συνθήκες που διαμορφώνονται. Παρά τη δεδομένη πραγματικότητα, ολόκληρο το σύστημα στερεί από τους νέους τον μοναδικό χρόνο μέσα στον οποίο θα μπορούσαν να αποκτήσουν τις συγκεκριμένες δεξιότητες. Το καλοκαίρι.

Είναι παράδοξο και παράλογο μαζί. Γονείς, εκπαιδευτικοί, παραεκπαιδευτικοί, συμφωνούν (αν δεν  ζουν στον Μεσαίωνα) ότι τα παιδιά χρειάζονται νέα  εφόδια για τον κόσμο του μέλλοντος, αποδέχονται ότι αυτός ο κόσμος μεταβάλλεται ραγδαία, ότι η επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης και η εδραίωση της παγκοσμιοποίησης μεταμορφώνουν ολοκληρωτικά και ακατάπαυστα την αγορά εργασίας και ότι οι αυριανές(;) επαγγελματικές θέσεις θα απαιτούν -ήδη συμβαίνει- τελείως διαφορετική προσέγγιση της γνώσης και πρωτόγνωρες δεξιότητες. Ναι, αλλά όταν φτάνει το καλοκαίρι, ένα… ανόητο έθιμο τους στρέφει σε ξεπερασμένες, καταδικασμένες σε αποτυχία, «επενδύσεις». Προτείνουν και προτιμούν τα… θερινά μαθήματα, με στόχο, μάλλον, την πρόωρη και πλήρη εξάντληση των μαθητών!

Οι εργοδότες, όμως, δεν ενδιαφέρονται πια για τον όγκο των ασκήσεων που έλυσε τα καλοκαίρια του ο υποψήφιος για τη δουλειά, δεν νοιάζονται για το πλήθος των σελίδων που έχει αποστηθίσει ως μαθητής. Εξετάζουν αν μπορεί να επικοινωνεί, να συνεργάζεται, να αξιοποιεί τις σύγχρονες τεχνολογίες, να λύνει προβλήματα, να μαθαίνει διαρκώς, να δείχνει ενσυναίσθηση.

Οπότε..., η επαφή με τη Λογοτεχνία, στη διάρκεια του καλοκαιριού, δεν είναι, απλώς, μια επιλογή για «να περνά η ώρα». Είναι μια δημιουργική ευκαιρία για καλλιέργεια της σκέψης και ενίσχυση του κώδικα επικοινωνίας μας, της Γλώσσας. Η ενασχόληση με τον προγραμματισμό δεν είναι απλώς, μια μέθοδος εκμάθησης κώδικα. Είναι το κλειδί της πρακτικής σκέψης και της κοινής γλώσσας των επαγγελμάτων του μέλλοντος. Η βελτίωση των ξένων γλωσσών δεν αποτελεί, απλώς, αποστήθιση λέξεων. Είναι παράθυρο επικοινωνίας με άλλες κουλτούρες και διαφορετικούς ανθρώπους. Η συμμετοχή σε εθελοντικές ή αθλητικές δράσεις είναι εμπειρίες που διδάσκουν τη συνεργασία, την υπευθυνότητα, την κοινωνικότητα. Και όλα αυτά δύσκολα διδάσκονται μέσα σε μια σχολική ή φροντιστηριακή αίθουσα.

Κάποτε, ο καλύτερος τρόπος για να προχωρήσει κανείς μπροστά, είναι να σταματήσει να τρέχει με ασθματικούς ρυθμούς. Λέγεται (και ισχύει) ότι με παλιά υλικά δεν χτίζονται καινούρια σπίτια. Το ίδιο ισχύει και για τους ανθρώπους της 4^ης Βιομηχανικής Επανάστασης, γιατί με παλιά μυαλά δεν δημιουργείς σύγχρονες προσωπικότητες.

Εμείς οι Συντηρητικοί και η Eurovision...

Εννοείται ότι είναι το θέμα των ημερών. «Διαγωνισμός τραγουδιού Eurovision» λέει ο τίτλος του αλλά...

Αλήθεια τώρα; Υπάρχει σοβαρός άνθρωπος που ασχολείται με τον «θεσμό», βρίσκοντας απόλαυση στα τραγούδια με τα οποία εκπροσωπούνται οι διάφορες χώρες;

Θα μου πείτε ότι σίγουρα υπάρχει άνθρωπος και, μάλιστα, όχι ένας αλλά πολλοί. Ναι, αλλά εγώ αναρωτήθηκα αν υπάρχει «σοβαρός άνθρωπος», οπότε ξανασκεφτείτε την απάντηση. Και επειδή αδυνατώ να την περιμένω (την απάντησή σας), διατυπώνω την άποψή μου και, με βεβαιότητα, ισχυρίζομαι ότι αυτός ο άνθρωπος, μπορεί να είναι «άνθρωπος» αλλά δύσκολα είναι και σοβαρός.

Σύμφωνα με τις πηγές μου (πολλές επαφές με εφήβους) και τα ελάχιστα ακούσματα μου, ο διαγωνισμός έχει -εδώ και πάρα πολλά χρόνια- μετατραπεί σε κάτι τελείως διαφορετικό από αυτό που προσπαθεί να δηλώσει ο τίτλος του. Και σε αυτό το… διαφορετικό το τραγούδι δεν βρίσκεται στο επίκεντρο.

Άλλα είναι αυτά που έχουν καταλάβει κεντρική θέση στη σκηνή του και είναι πολλά.

Κυρίως, όμως, είναι η πρόκληση. Μια πρόκληση χωρίς όρια.

Η ενδυμασία, το μακιγιάζ των διαγωνιζόμενων, η ευκαιρία σε ομάδες συνανθρώπων μας -οι οποίες στην καθημερινότητά τους βιώνουν έντονο ρατσισμό και περιθωριοποίηση- να δείξουν ότι υπάρχουν, ότι έχουν φωνή και δικαιώματα. Αυτά είναι τα στοιχεία που κυριαρχούν και, προσωπικά, δεν έχω το παραμικρό πρόβλημα με αυτό. Διατηρώ και αξιοποιώ στο έπακρο το δικαίωμα να μην παρακολουθώ αυτό το... «πράγμα». Μπορεί να χάνω αλλά δεν το διακινδυνεύω.

Η ένστασή μου έχει να κάνει, απλώς, με τον χαρακτηρισμό του διαγωνισμού ως «διαγωνισμού τραγουδιού». Το βρίσκω ύπουλο και παραπλανητικό. Εξαιρετικά παραπλανητικό. Χωρίς να έχω τη φοβερή εμπειρία, θα τολμήσω να ισχυριστώ ότι η ποιότητα της μουσικής που παρουσιάζεται στη Eurovision δεν έχει την παραμικρή σχέση με την Τέχνη. Μπορεί να έχει σχέση με τα πανηγύρια, από τα οποία οι απαιτήσεις του κοινού δεν είναι ιδιαίτερα υψηλές. Χωρίς να είμαι βέβαιος, έχω την εντύπωση ότι κανένα από τα διακριθέντα και μη κομμάτια που παρουσιάστηκαν, τα τελευταία χρόνια, στον διαγωνισμό, δεν κατάφερε να μπει στις  λίστες των μεγάλων επιτυχιών.

Πρόκειται, λοιπόν, για θέαμα που μπορεί να βρίσκει απήχηση σε παιδάκια του Δημοτικού και του Γυμνασίου, τα οποία ονειρεύονται ότι και τα ίδια, κάποια στιγμή, θα καταφέρουν να προσελκύσουν τα φώτα της δημοσιότητας, ως νέοι Ακύλες, με προκλητικές εμφανίσεις και τραγούδια, τα οποία δίνουν την αίσθηση ότι είναι γραμμένα από κάποιο εργαλείο ΑΙ και, μάλιστα, εργαλείο στη δωρεάν έκδοσή του. Το γεγονός ότι ανάμεσά τους υπάρχουν και μαθητές Λυκείου, το βρίσκω ιδιαίτερα ανησυχητικό.

Μπορεί να βρίσκει, επίσης, απήχηση σε άτομα που ανήκουν σε underground ομάδες, οι οποίες εντοπίζουν στην αγκαλιά της Eurovision έναν χώρο έκφρασης, που δεν τους προσφέρεται από τα μαζικά μέσα της κυρίαρχης κουλτούρας και οι οποίες, όμως, προσδοκούν την ενσωμάτωσή τους σε αυτή. Πρόκειται για τη δική τους επανάσταση κάτι σαν τα «φεστιβάλ υπερηφάνειας».

Τώρα, το γεγονός ότι παρακολουθούν τον διαγωνισμό και ενήλικες (σίγουρα πολλοί), το βρίσκω εξαιρετικά ταπεινωτικό, αποκαρδιωτικό. Βέβαια, το συγκεκριμένο κοινό, συνήθως, ισχυρίζεται ότι παρακολουθεί το πανηγύρι, απλώς, για να γελάσει. Όμως, η παρακολούθηση του διαγωνισμού και η άντληση γέλιου από αυτόν σημαίνει ότι το νοητικό επίπεδο αυτών των ανθρώπων ανέχεται και αντέχει τέτοιας ποιότητας θεάματα.

Δεν είμαι εναντίον του θεσμού ούτε υπέρ της κατάργησής του. Απλώς, θα έβρισκα λογική και αναγκαία μια μικρήηη αλλαγή του τίτλου του. Ίσως κάτι σε: «Ευρωπαϊκός διαγωνισμός της απόλυτης και χωρίς όρια πρόκλησης». Αν μη τι άλλο, κάτι τέτοιο θα έδειχνε σεβασμό προς την Τέχνη της μουσικής.

Mea culpa* (Ύμνος στη Gen Z)

Η Gen Z κατηγορείται ότι δεν αντέχει την πίεση, αλλάζει δουλειές σαν τα πουκάμισα (τα οποία, στην πραγματικότητα, δεν πολυζαχαρώνει), ζητάει ισορροπία και -το χειρότερο- θέλει να ζει. Το γεγονός σοκάρει τις προηγούμενες γενιές. Για πρώτη φορά, μια γενιά φαίνεται να αναρωτιέται -μάλλον, έχει αποφασίσει- αν η δουλειά πρέπει να είναι το κέντρο της ζωής ή απλώς ένα κομμάτι της. Και η στάση της ενοχλεί. Όχι γιατί είναι λάθος, αλλά επειδή αμφισβητεί ένα μοντέλο ζωής και οικονομικής οργάνωσης, το οποίο οι προηγούμενοι δέχτηκαν αδιαμαρτύρητα, χωρίς να το διαπραγματευτούν.

Είναι παράλογο αυτό που θέλει; Αν μπούμε στην ουσία της στάσης της, χωρίς τα στερεότυπα, με τα οποία το σύστημα μας εμπότισε, θα δούμε πως δεν είναι. Αν σταθούμε με θάρρος απέναντι στο καινούριο και όχι με τον πόνο που  προκαλεί η αμφισβήτηση της αυθεντίας μας, θα καταλάβουμε πόσο δίκιο έχει αυτή η γενιά. Πόσο παράλογο είναι, δηλαδή, οι νέοι να μη θέλουν να περνούν τα καλύτερα χρόνια τους σε αίθουσες σχολείων-φροντιστηρίων-συμβούλων, ακούγοντας παραινέσεις για περισσότερη προσπάθεια, προτροπές για εξουθενωτική δουλειά από την οποία θα δρέψουν οφέλη... κάποια στιγμή αργότερα; Κάποια στιγμή, η οποία συνεχώς θα απομακρύνεται. Είναι παράλογο να μη θέλουν να περνούν οχτάωρα και βάλε μέσα σε γκρίζους επαγγελματικούς χώρους, να μην έχουν την επιθυμία να παλεύουν ανταγωνιζόμενοι τους άλλους, να μην ταυτίζουν την επιτυχία και την καταξίωση με την πίεση, την έλλειψη προσωπικού χρόνου, τη σωματική και ψυχική εξουθένωση;

Μάλλον δεν είναι. Οπότε τι συμβαίνει; Μα απλώς, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια ανατρεπτική κατάσταση, την οποία οι μεγαλύτεροι προετοιμάσαμε χωρίς να το καταλάβουμε. Είχαμε τοποθετήσει την εργασία στο επίκεντρο της ζωής, την ταυτίσαμε με την ύπαρξή μας, την επενδύσαμε με τον μανδύα της ιερότητας, την αντιμετωπίσαμε ως υπέρτατη αξία.

Αυτή την αντίληψη προσπάθησε κάθε προηγούμενη γενιά να κληροδοτήσει στις επόμενες. Οι Boomers το κατάφεραν, με μεγάλη επιτυχία, με την Gen X και, σε μεγάλο βαθμό, με τους Millenials (Gen Y). Εκεί, όμως, τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν απροειδοποίητα. Όπως ακριβώς συμβαίνει με κάθε επανάσταση. Πλέον, μια νέα γενιά αμφισβητεί το αφήγημα -καλές σπουδές, μεταπτυχιακά, σταδιοδρομία, burnout, σύνταξη (αν δεν έχει προηγηθεί το... μοιραίο). Έρχεται με ανατρεπτική διάθεση και δηλώνει: «Συγγνώμη, αλλά εγώ θέλω να ζήσω». Εννοείται ότι θέλει δουλειά. Αλλά όχι δουλειά που θα καταπίνει τη ζωή. Θέλει χρήματα, αλλά όχι για να τα ξοδέψει σε ειδικούς ψυχικής υγείας. Θέλει νόημα, χρόνο για διασκέδαση, χρόνο για τον εαυτό της.

Το θέμα είναι ότι το βροντοφωνάζει και προσπαθεί να υλοποιήσει, κάτι που οι προηγούμενες γενιές δεν είχαν τολμήσει. Οι ενήλικες ανησυχούν. Οι νέοι θέλουν να ζήσουν έξω από τον κόσμο που ετοιμάσαμε για αυτούς(;). Και, μάλλον, αρκετοί θα τα καταφέρουν («Δούλεψε έξυπνα, δούλεψε λιγότερο και ζήσε περισσότερο») με σύμμαχο την AI. Αυτό φοβίζει το κατεστημένο, γιατί πρόκειται για ένα μοντέλο ζωής, το οποίο αδυνατεί να ελέγξει. Και τότε επιστρατεύονται οι «μπαμπούλες»: Ανεργία, Αβεβαιότητα, Τεχνητή Νοημοσύνη που θα αφανίσει τις δουλειές, χαμηλοί μισθοί!

Όλα αυτά μπορεί να είναι αλήθεια, φυσικά. Αλλά δεν είναι λόγος πανικού, λόγος να φορτώνουμε τους δεκαοχτάχρονους με την ευθύνη της πρόβλεψης του μέλλοντος της παγκόσμιας οικονομίας.

Η Gen Z φαίνεται να έχει καταλάβει κάτι απλό: καμιά σχολή και κανένα επάγγελμα δεν εγγυώνται την ευτυχία. Οι σπουδές και η δουλειά είναι κομμάτι της ζωής -σίγουρα όχι το πιο ευχάριστο- όχι το νόημά της. Κανένας μας, μεγαλώνοντας και αναπολώντας τη ζωή του, δεν θα σκεφτεί «Μακάρι να είχα απαντήσει σε περισσότερα emails»! Είναι πιθανό, όμως, να μετανιώνει, επειδή δεν αφιέρωσε περισσότερες στιγμές στην οικογένεια, τους συντρόφους, τους φίλους, τα ταξίδια, σε ό,τι πραγματικά τον έκανε ευτυχισμένο.

Λένε (κι αυτό με εκνευρίζει, πλέον, αφόρητα) ότι είναι δύσκολο στα δεκαεφτά του κάποιος να γνωρίζει τι θα κάνει στη ζωή του. Αυτό ισχύει μόνο αν κρίνουμε με βάση δεδομένα συντηρητικά, παρωχημένα. Αν, λοιπόν, περιμένουμε από έναν έφηβο να απαντήσει ότι θέλει να ασχοληθεί με την Πυρηνική Φυσική, με τη Διοίκηση Επιχειρήσεων ή την Ιατρική, τότε η απογοήτευση καιροφυλακτεί. Μάλιστα, πιστεύω ότι αν ο έφηβος δώσει τέτοια απάντηση, δεν θα πρέπει να συμπεράνουμε ότι είναι ώριμος, συγκροτημένος και πειθαρχημένος. Μάλλον, θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι είναι βλαμμένος. Ανησυχητικό. Το παιδί είναι κλώνος του παππού του, προϊόν μετάλλαξης. Κάποιος το ευνούχισε το κακόμοιρο, του αφαίρεσε τον αυθορμητισμό, τον ενθουσιασμό της ηλικίας του και το έχει μετατρέψει σε νέο-γέρο. Το παιδί είναι θύμα τυραννικών γονιών (η Πρόνοια θα έπρεπε να επιληφθεί άμεσα), θύμα του συντηρητισμού.

Αν ρωτήσετε, με πραγματικό ενδιαφέρον, έναν έφηβο «Τι θέλει από τη ζωή του», χωρίς να συνοδεύετε την ερώτηση με τα συνήθη δράματα περί ανεργίας, επαγγελματικής ανασφάλειας, θα εκπλαγείτε και θα καταλάβετε ότι οι έφηβοι, παρά τις φήμες για το αντίθετο, γνωρίζουν πολύ καλά τι ακριβώς θέλουν να κάνουν.

Θέλουν χρόνο με τους φίλους, για ταξίδια, επιζητούν την επαφή με τη φύση, την απόκτηση εμπειριών. Θέλουν μια ζωή γεμάτη βαθιές ανάσες. Θέλουν, στην πραγματικότητα, όσα  και οι προηγούμενες γενιές αλλά φοβήθηκαν να διεκδικήσουν. Μάλιστα, γνωρίζουν και τι δεν θέλουν. Δεν θέλουν να μετριέται η ύπαρξή τους σήμερα με μόρια στις Πανελλαδικές και αύριο με αυστηρά ωράρια, bonus και deadlines.

Το πιο ώριμο πράγμα που μπορεί να κάνει ένας νέος άνθρωπος δεν είναι να διαλέξει το "τέλειο" επάγγελμα. Είναι να αρνηθεί να θυσιάσει την ποιότητα της ζωής στο όνομα μιας σταδιοδρομίας. Και πρέπει να τον στηρίξουμε σε αυτό.

Κι αν αυτό λέγεται «ανωριμότητα», πιστεύω -έστω με αρκετή καθυστέρηση, Mea culpa- ότι ως κοινωνία χρειαζόμαστε περισσότερη.

*Λατινική φράση, η οποία αποδίδεται στην ελληνική γλώσσα ως ομολογία: 

"λάθος μου" (culpa = σφάλμα) .

Όταν γνώρισα τους γονείς της... Αϊνστάιν

Όταν μπαίνω στον χώρο διαλείμματος του φροντιστηρίου και αντικρίζω πονηρά χαμόγελα στα πρόσωπα των συνεργατών μου, συνοδευόμενα από προσποιητή σοβαρότητα, σημαίνει ότι κάτι αρκετά φαιδρό έχει συμβεί. Μπορεί να είναι η απύθμενης αστειότητας απάντηση που έδωσε κάποιος μαθητής ή το ευφυές σχόλιο που έκανε κάποιος άλλος (ναι, υπάρχουν ακόμη τέτοιοι/ες/@). Το καλύτερο, βέβαια -βούτυρο στο ψωμί μου, που λένε- είναι όταν το σκηνικό συνδέεται με γονείς. 

Κάτι τέτοιο συνέβη πολύ πρόσφατα. Το κλίμα ήταν, έτσι κι αλλιώς, ευχάριστο. Μετρούσαμε αντίστροφα για τις χριστουγεννιάτικες διακοπές. Δεν είναι και λίγο. Δυο εβδομάδες μακριά από τον τόπο των βασανιστηρίων μας. 

Οι περισσότεροι καθηγητές ήδη είχαν συγκεντρωθεί στον χώρο που αποκαλούμε "κουζίνα". Ήταν φανερό ότι κάτι ευτράπελο είχε συμβεί όσο έλειπα κι αυτοί δεν μπορούσαν να κρύψουν την αγωνία τους να μου το μεταφέρουν. Δεν πρόλαβα να καθίσω και ένας από τους συναδέλφους, χαμογελώντας πονηρά, μου προωθεί ένα χαρτάκι με κάποιο όνομα, σημειώσεις και έναν αριθμό τηλεφώνου.

"Αυτό είναι για σένα", λέει και είναι ολοφάνερο ότι καταβάλλει συγκινητική προσπάθεια, ώστε να μην ξεσπάσει σε γέλια.

"Λίγο πριν", συνεχίζει, "τηλεφώνησε η κυρία τάδε και, αφού εκθείασε την κόρη  της, ζήτησε να της τηλεφωνήσεις. Θέλει να τη φέρει στο φροντιστήριο".

Όπως με πληροφόρησε, "το παιδί είναι μαθήτρια της Β' Λυκείου, με εξαιρετικές επιδόσεις, με βλέψεις -τι άλλο βέβαια- για την Ιατρική". 

Την ίδια στιγμή, μία συνάδελφος έσπρωχνε την τηλεφωνική συσκευή προς το μέρος μου, παρακινώντας με να τηλεφωνήσω άμεσα.

Είχα ήδη αρχίσει να υποψιάζομαι τι συνέβαινε. Τα τελευταία χρόνια, άλλωστε, είναι όλο και πιο συχνές οι περιπτώσεις ξετσίπωτων γονιών, οι οποίοι, τελείως ξεδιάντροπα, αποθεώνουν τα παιδιά τους, εγκωμιάζουν τις δυνατότητές τους, κάνουν λόγο για επιδόσεις που πλησιάζουν τον ίδιο τον Θεό. Ως απόδειξη, μάλιστα, ορισμένοι προσκομίζουν και τους βαθμούς του σχολείου, βαθμοί, οι οποίοι, εδώ και χρόνια, αποτελούν μνημείο λαϊκισμού.

Πληκτρολογώ τον τηλεφωνικό αριθμό και περιμένω. Στον χώρο επικρατεί νεκρική σιγή. Όλοι πλησιάζουν και στήνουν αφτί, για να παρακολουθήσουν τη συνομιλία. Μαθητές, που είχαν την ατυχία να χρειάζονται κάτι από εμάς, παραπέμπονται στο επόμενο διάλειμμα. Δεν κινείται τίποτε. Η αναμονή κορυφώνεται.

Στην άλλη άκρη της γραμμής βρίσκεται ο πατέρας της μαθήτριας. Κάνουμε τη γνωριμία στα γρήγορα. Ο τύπος δεν κρατιέται. Αρχίζει το εγκώμιο της κόρης. Μαθαίνω ότι είναι υπέροχη, είναι καταπληκτική, η πλάση όλη δεν έχει ξαναγνωρίσει τέτοια σοφία, εννοείται ότι την ενδιαφέρει αποκλειστικά και μόνο η Ιατρική, παρακολουθεί το μάθημα της Έκθεσης με κάποιον καθηγητή από τον οποίο δεν είναι καθόλου ευχαριστημένη -γιατί δεν καλύπτει τις απαιτήσεις της και δεν ταιριάζει στην ποιότητά της- ενώ και οι συμμαθητές της στο φροντιστήριο κινούνται σε επίπεδο πολύ πιο χαμηλό από το δικό της, μπλα, μπλα, μπλα και γι αυτό θέλει να τη φέρει στο δικό μας φροντιστήριο.

Άκουγα και δεν πίστευα στα αφτιά μου. Απέφυγα να διατυπώσω οποιοδήποτε ειρωνικό σχόλιο. Έδειξα ιώβειο υπομονή. Οι ακροατές της συνομιλίας-μονολόγου είχαν δακρύσει από τα γέλια, βρίσκονταν στα πρόθυρα νευρικού κλονισμού. Τέτοια αποθέωση παιδιού, τόσα χρόνια, δεν είχε ξαναζήσει κανένας μας. Βέβαια, η επιλογή του φροντιστηρίου, στο οποίο η κόρη παρακολουθούσε μαθήματα, δεν ταίριαζε με τους ύμνους τους οποίους μόλις είχαμε ακούσει.

Ο μονόλογος του ξετσίπωτου γονιού έκλεισε με την απαίτηση να της βρω ένα τμήμα αντίστοιχο των δυνατοτήτων και επιδόσεων της.

Είμαι σίγουρος ότι αρκετοί δυσκολεύεστε να πιστέψετε ότι υπάρχουν τέτοιοι γονείς. Δυστυχώς, υπάρχουν και ο αριθμός τους αυξάνει με γεωμετρική πρόοδο. Έχουν την αίσθηση ότι το παιδί τους είναι κάτι το εξαιρετικό, χωρίς αυτό να πιστοποιείται από κάτι άλλο εκτός από τους σχολικούς βαθμούς και το γεγονός ότι το παιδί διαβάζει ατελείωτες ώρες. Πρόκειται για γονείς και παιδιά, οι οποίοι δεν μπορούν να δεχτούν οποιαδήποτε αρνητική κριτική, αδυνατούν να αντέξουν την πραγματικότητα. Η επισήμανση των ελλείψεων, των κενών του παιδιού τους τούς προκαλεί πόνο, θυμό, τους εξοργίζει και τους κάνεις εχθρικούς.

Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που τους κάνουν το χατίρι και ενισχύουν την αυτοϊδέα τους. Αποφεύγουν κάθε αρνητική κριτική, για να μην τους χάσουν από πελάτες. Προσωπικά με αρρωσταίνει η επαφή με τη συγκεκριμένη κατηγορία -γονιών και εκπαιδευτικών, δεν θέλω την παραμικρή επαφή μαζί τους και κάνω τα πάντα, ώστε να αποφύγω τη συνεργασία με αυτούς. Έτσι κι αλλιώς, η δουλειά μας είναι ιδιαίτερα πιεστική. Τέτοιοι γονείς την καθιστούν αβάσταχτη.

Όσο ο απερίγραπτος γονιός έπλεκε το εγκώμιο της κόρης, σκεφτόμουν όλα αυτά. Δεν υπήρχε περίπτωση να αφήσω τη συγκεκριμένη οικογένεια να με πλησιάσει. 

Μόλις το εγκώμιο ολοκληρώθηκε, ο κακόμοιρος πατέρας με ρώτησε πότε μπορούμε να βρεθούμε. Του απάντησα ότι δεν υπήρχε λόγος να γίνει κάτι τέτοιο, Εξηγώντας του  ότι το φροντιστήριό μας δεν είχε τμήμα ικανό να καλύψει τις απαιτήσεις της κόρης του. Του είπα ότι εμείς συνεργαζόμαστε, συνήθως, με φυσιολογικά παιδιά από την εποχή που... πέθανε ο Αϊνστάιν. 

Δεν ξέρω, αν ο γονιός αντιλήφθηκε την ειρωνική διάθεσή μου. Δεν με απασχολούσε, άλλωστε. 

Η συνάντησή μας δεν έγινε ποτέ. Μου αρκούσε το ότι (έστω τηλεφωνικά) είχα γνωρίσει τους γονείς της Αϊνστάιν.

 

Ο Σαρτρ διόρθωνε μαθητικές Εκθέσεις

Μερικά πράγματα είναι πολύ περίεργα.

Ευτυχώς!

Έρχονται από εκεί που δεν τα περιμένουμε, ανατρέποντας αντιλήψεις και δεδομένα, τα οποία θεωρούσαμε... δεδομένα.

Βέβαια, οι αναθεωρήσεις αποτελούν ήττα. Αυτό δεν σημαίνει ότι αντιμετωπίζω τους επαναπροσδιορισμούς ως κάτι βδελυρό, το αντίθετο μάλιστα. Είναι καλό να προχωράμε στη ζωή, επανεξετάζοντας απόψεις, θέσεις ή επιλογές, εγκαταλείποντας ψευδαισθήσεις, λανθασμένες αντιλήψεις, μεθόδους και υιοθετώντας νέες. Συνήθως, τέτοιες παραδοχές μας βελτιώνουν, μας οδηγούν σε δρόμους καλύτερους, πιο φωτεινούς. Όπως και να έχει, όμως, κάθε αναθεώρηση εμπεριέχει τη συνειδητοποίηση κάποιου λάθους και άρα μιας, μικρής ή μεγαλύτερης, καθυστέρησης που προηγήθηκε. Κι αυτό πονάει.

Λογικό!

Κάτι τέτοιο μου συνέβη, τη στιγμή που αναγκάστηκα να αναθεωρήσω την αντίληψη που είχα διαμορφώσει για τη δημιουργικότητα.

Πίστευα, ο αφελής, ότι η δημιουργικότητα προϋπέθετε ένα ιδανικό περιβάλλον. Επαφή με ανθρώπους ευφυείς, με διάθεση αναζήτησης και ανανέωσης, με δυνατότητα παραγωγής νέων ιδεών και εντοπισμού λύσεων πρωτότυπων αλλά, ταυτόχρονα, καινοτόμων και αποδοτικών.

Συνεχίζω, σίγουρα, να πιστεύω ότι ένα τέτοιο περιβάλλον προσφέρει πολλές αφορμές για εγκατάλειψη της αδράνειας και κινητοποίηση της φαντασίας, για αναζήτηση του διαφορετικού, για προσπάθεια δημιουργίας του καινούριου.

Πλέον, όμως, συνειδητοποίησα, με ιδιαίτερα δραματικό τρόπο, είναι η αλήθεια, ότι η δημιουργικότητα δεν κυοφορείται αποκλειστικά σε ένα τέτοιο πλαίσιο. Κατάλαβα ότι η αλληλεπίδραση με άτομα ευφυή, τα οποία δεν ανέχονται το τετριμμένο, το δεδομένο, την ακινησία, δεν αποτελεί το αποκλειστικό καύσιμο, την πρώτη ύλη της δημιουργικότητας. Η συγκεκριμένη δεξιότητα μπορεί, τελικά, να τροφοδοτείται και από συνθήκες, οι οποίες αγγίζουν το "τίποτε", το μηδέν, να κινητοποιείται από την άγνοια, την ακινησία και το απόλυτο σκοτάδι της αμάθειας, το οποίο μας περιβάλλει. 

Σκεφτείτε ότι η περίοδος της Αναγέννησης υπήρξε προϊόν εκείνης του Μεσαίωνα. Η συγκεκριμένη μετάβαση αποδεικνύει με καταφανέστατο τρόπο ότι το "κάτι" μπορεί να γεννηθεί από το "σκοτάδι". Ακόμη και κατά τη διάρκεια του μεσαιωνικού σκότους, της άγνοιας, των δεισιδαιμονιών, υπήρξαν εκείνοι, οι οποίοι εντόπισαν και αξιοποίησαν τα υλικά της δημιουργίας, οικοδομώντας μια πρωτόγνωρη εξέλιξη και προχωρώντας σε εξαιρετικά έργα, επιστημονικά, καλλιτεχνικά, φιλοσοφικά,... Τέτοιοι άνθρωποι χάραξαν και διάβηκαν τον δρόμο προς την Αναγέννηση, η οποία καταγράφεται ως μια από τις πιο λαμπρές περιόδους του ανθρώπινου πνεύματος.

Ωραίο παράδειγμα βρήκα. 

Κάπως έτσι ξεκίνησε -σε μικρότερη κλίμακα- η αποδοχή του λάθους μου και ο επαναπροσδιορισμός της θέσης μου ως προς τις πηγές της δημιουργικότητας. Από την επαφή μου με έναν σύγχρονο Μεσαίωνα άρχισε η ανατροπή. Κι αυτός ο Μεσαίωνας λέγεται "μαθητικά γραπτά" και μην κοροϊδεύετε, γιατί όποιος κοροϊδεύει τον άλλον... . 

Η προσπάθεια διόρθωσης γραπτών στο μάθημα της Γλώσσας, αποτελεί (όλο και πιο συχνά) μια ιδιαίτερα βασανιστική εμπειρία, σηματοδοτώντας την απόλυτη επαφή με έναν νέο Μεσαίωνα και το σύνολο των γνωρισμάτων του. Το απόλυτο σκοτάδι της αμάθειας, της αγραμματοσύνης, της έλλειψης επαφής με την πραγματικότητα, της αδυναμίας επεξεργασίας απλών δεδομένων, της άγνοιας των βασικότερων γλωσσικών κανόνων ακόμη και λέξεων βασικών για την απλή, καθημερινή ανθρώπινη επικοινωνία και συνεννόηση. 

Τα "φοβώντας", "εκμεταλλεύοντας", "αισθάνοντας", "ανταγωνίζοντας", "δέχοντας", δεν εκπλήσσουν, πλέον. Τα "άνχος" αλλά και "άνγχος", "εξυνχρονισμός", "τροχοπαίδι", τρομάζουν λιγότερο και από ταινία φρίκης. Κόλαση (χειρότερη και από εκείνη του Δάντη) συνεχίζουν να αποτελούν τα τριγενή και δικατάληκτα (ή, μήπως, "τριγενές και δικατάληκτα)!!!

Μιλάμε για γραπτά, τα οποία -ακόμη και στη σκέψη της διόρθωσής τους- προκαλούν κρίσεις πανικού, πόνο βιολογικό και ψυχικό, "αγχώδες" διαταραχή, εκρήξεις οργής και... "συνεχές" εκνευρισμό. 

Κι, όμως, τέτοιας ποιότητας γραπτά αντί να με καταβάλλουν, να με οδηγούν σε αδράνεια, να με κάνουν να λιγουρεύομαι βαριά ναρκωτικά, ανακάλυψα ότι με κινητοποιούν, πυροδοτούν τη σκέψη μου, τη διάθεση ενασχόλησής μου με ενδιαφέροντα και, κυρίως, χρήσιμα πράγματα, αποτελούν κίνητρο για ανανέωση και δημιουργία.

Πρόκειται, μάλλον, για μηχανισμό άμυνας. 

Η ανθρώπινη ευφυΐα αντιδρά στην υποκουλτούρα με τρόπους μη αναμενόμενους. Κάθε δυο, τρία -το πολύ- γραπτά ο οργανισμός μου επαναστατεί. Απαιτεί απομάκρυνση από την κόλαση της αγραμματοσύνης, επιβάλλοντας διαλείμματα δημιουργικότητας. Τελικά, τα διαλείμματα της διαδικασίας καταλήγουν χρονικά πολύ μεγαλύτερα από τον χρόνο εργασίας. 

Τέτοια διαλείμματα με οδήγησαν σε επαφή με ενδιαφέροντα βιβλία, με θεϊκή μουσική, με τη συγγραφή, τη μελέτη, εμβάθυνση και εντοπισμό λύσεων σε θέματα που με απασχολούν, στη δημιουργική μαγειρική. Σε βαριές περιπτώσεις γραπτών, μάλιστα, έχω προχωρήσει ακόμη και στη μερική ανανέωση της επίπλωσης του σπιτιού.

Σίγουρα δεν υπάρχει περίπτωση να λατρέψω τη διόρθωση των μαθητικών γραπτών. Θα συνεχίσω να αντιμετωπίζω τη διαδικασία σαν περιδιάβαση στους κύκλους της κόλασης. Αρχίζω, όμως, να αντιμετωπίζω με ίχνη συμπάθειας εκείνους, οι οποίοι με τα... "δημιουργήματά" τους την προκαλούν, δίνοντας αφορμές για ουσιαστικά έργα.

Ο Σαρτρ ισχυριζόταν ότι "Η κόλαση είναι οι άλλοι". 

Θα πρέπει να είχε διορθώσει πολλά γραπτά Έκθεσης ο καψερός. 

Νομίζω ότι είμαι σε θέση να συμπληρώσω τη ρήση του. Ναι, "Η κόλαση είναι οι άλλοι" αλλά "οι άλλοι είναι και πηγή δημιουργικότητας και άντλησης έμπνευσης" ακόμη κι όταν χτίζουν "κολάσεις" γύρω μας.

Εύχομαι σε όλους σας Καλή χρονιά και "ευτυχές" ο νέος χρόνος.