Ο θάνατος της παραγράφου

Τα φροντιστήρια κήρυξαν το τέλος της παραγράφου. Το ίδιο φαίνεται να πασχίζουν αρκετοί εκπαιδευτικοί αλλά και αρκετά βοηθήματα για τη Γλώσσα.

Το αποτέλεσμα; Πληθαίνουν τα μαθητικά γραπτά χωρίς παραγράφους, προφανώς, επειδή κάποιος τους το δίδαξε με τον συγκεκριμένο τρόπο ή δεν ενδιαφέρθηκε για το λάθος τους. Οι προτεινόμενες εκθέσεις σε αρκετά βοηθήματα ευρείας κυκλοφορίας αδιαφορούν για τη λογική των παραγράφων. Εκπαιδευτικοί απαιτούν παραγράφους δώδεκα ή δεκατεσσάρων γραμμών, δίνοντας βαρύτητα στην έκταση και όχι στο περιεχόμενο και τη δομή τους.

Παρ' όλα αυτά, συνεχίζουμε να διαβάζουμε στο Φωτόδεντρο (Διαδραστικά σχολικά βιβλία): Παράγραφος είναι το τμήμα του γραπτού πεζού λόγου που αποτελεί μία νοηματική ενότητα. Eξωτερικά και εσωτερικά γνωρίσματα, δηλαδή γνωρίσματα μορφής και περιεχομένου, διαφοροποιούν κάθε παράγραφο από τις υπόλοιπες. Eξωτερικά η παράγραφος διακρίνεται, αφού ο πρώτος στίχος αρχίζει με την πρώτη λέξη πιο μέσα από τις πρώτες λέξεις των άλλων στίχων, ενώ ο τελευταίος τερματίζει ακανόνιστα· εσωτερικά, γιατί σε κάθε παράγραφο αναπτύσσεται μία επιμέρους ιδέα σε σχέση με την κύρια ιδέα της.

Tα δομικά στοιχεία της παραγράφου -η θεματική περίοδος, τα σχόλια και η κατακλείδα- αντιστοιχούν στον πρόλογο, το κύριο θέμα και τον επίλογο της έκθεσης και υπακούουν στους ίδιους νόμους. Άλλωστε, κάθε παράγραφος αποτελεί οργανικό μέλος του όλου και όλες οι παράγραφοι συναποτελούν την έκθεση. Γι’ αυτούς τους λόγους η γνώση της ανάπτυξης μιας παραγράφου είναι βασικός παράγοντας για τη σύνθεση της έκθεσης.

Όσο κι αν προσπαθήσει κανείς να εντοπίσει ορισμό της παραγράφου με κριτήριο την έκτασή της, δεν θα το καταφέρει. Και δεν χρειάζεται να οδηγηθεί σε μια τέτοια αναζήτηση, αφού η επίσημη διδασκαλία συνεχίζει να προσδιορίζει την παράγραφο με τον κλασικό τρόπο και να της αποδίδει τα κλασικά δομικά στοιχεία της. Άλλωστε, δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις γλωσσικών ασκήσεων που, ακόμη και σε θέματα Πανελλαδικών, απαιτούν τον εντοπισμό των δομικών τμημάτων κάποιας παραγράφου (Θεματική περίοδος από... ως..., Σχόλια από... ως..., Κατακλείδα από... ως... εκτός κι αν αυτή η τελευταία δεν υφίσταται).

Οπότε, άλλα διδάσκουμε θεωρητικά στους μαθητές στο μάθημα της Γλώσσας και στις ασκήσεις που το συνοδεύουν και άλλα απαιτούμε από αυτούς στη σύνθεση ενός κειμένου έκθεσης, η οποία, όμως, εντάσσεται ως αντικείμενο στο ευρύτερο μάθημα.

Εννοείται ότι σε μια παράγραφο μπορούμε να εντάξουμε διαφορετικά στοιχεία. Μπορεί μια παράγραφος να περιέχει περισσότερα από ένα αίτια, περισσότερες από μια συνέπειες, περισσότερα από ένα μέτρα, αλλά αυτό δεν μπορεί να γίνεται σε βάρος της δομής της. Μπορούμε στη θεματική περίοδο να παραθέσουμε δύο ή τρία αίτια, όταν αυτά δημιουργούν ένα ενιαίο πλαίσιο στήριξης-απόδειξης, οδηγώντας σε κοινό τελικό συμπέρασμα. Μπορώ να παραθέσω δύο ή τρεις συνέπειες αλλά μόνο αν αυτές μπορούν να στηριχτούν με κοινή αποδεικτική διαδικασία. Το ίδιο ισχύει για τα μέτρα ή για άλλα στοιχεία που απαιτεί η ανάλυση ενός θέματος.

Βέβαια, εδώ θα πρέπει να αναρωτηθούμε πόσα παιδιά διαθέτουν τα κατάλληλα εφόδια αλλά και την εμπειρία που προϋποθέτει ένας τέτοιος αφαιρετικός συνδυασμός.

Είναι έξω από κάθε λογική μια παράγραφος που συνδέει διαφορετικά στοιχεία με λέξεις όπως "καταρχάς" ή "αρχικά" (και ακολουθεί ένα πρώτο επιχείρημα), "επίσης" ή "παράλληλα" (και κοπανάμε ένα τρίτο), τέλος (και... αποτελειώνουμε κάθε έννοια της παραγράφου με ένα ακόμη επιχείρημα). Καθένα από αυτά τα στοιχεία θα έπρεπε να αποτελεί διαφορετική παράγραφο, ανεξάρτητα από την έκτασή της. Αν πάλι έχουμε σκοπό να παραθέσουμε όλα αυτά τα στοιχεία σε μία παράγραφο, εννοείται ότι μπορούμε να το κάνουμε αλλά παραθέτοντάς τα συνολικά στη θεματική περίοδό της, την οποία θα ακολουθούν τα σχόλια και ίσως η κατακλείδα.

Αν κάποιος σοφός άνθρωπος αποφάσισε ότι έφτασε ο καιρός να τελειώνουμε με την παράγραφο, όπως τη γνωρίσαμε κι όπως την αγαπήσαμε, κανένα πρόβλημα. Αλλά να το συνεννοηθούμε πρώτα, για να ξέρουμε και τι να κάνουμε στο εξής.

Ιστορίες Φροντιστηρίου

Στο φροντιστήριο κλείνονται κουμπαριές.

Σάββατο, όχι ιδιαίτερα πρωί, και βρίσκομαι στο φροντιστήριο. Ραντεβού με γονείς, κάποιες νέες ενημερώσεις και αναγκαίες συνεννοήσεις με τεχνικούς για κάποιες εργασίες που πρέπει να γίνουν στον χώρο. 

Όλα δείχνουν ήρεμα. Γονείς και παιδιά που γνωρίζουν για ποιον λόγο ήρθαν στο φροντιστήριο. Καθαρές και κυρίως αποτελεσματικές κουβέντες, ταχύτατες συμφωνίες. Τι ωραία όλοι οι γονείς να ήταν έτσι.

Ακόμη και οι τεχνικοί υπήρξαν μια ευχάριστη έκπληξη. Εμφανίστηκαν στην ώρα τους -μάλιστα, λίγα λεπτά νωρίτερα- προκαλώντας μου έκπληξη. Εγγλέζοι! Τι ωραία όλοι οι τεχνικοί να ήταν έτσι.

Ετοιμάζομαι για αναχώρηση. Έχω συμμαζέψει τα συμπρακαλάκια μου -η δουλειά δεν σταματάει το Σαββατοκύριακο. Τα φώτα έχουν σβήσει και, όπως συμβαίνει συνήθως, το τηλέφωνο χτυπάει τη στιγμή που ήδη έχω αρχίσει την περιστροφή του κλειδιού. Η σκέψη να κάνω ότι δεν το άκουσα ηττήθηκε από την περιέργεια. Και από ό,τι φάνηκε, καλά έκανε.

Στην άλλη άκρη της οπτικής ίνας μια ιδιαίτερα ευγενική αλλά σε ένταση κυρία. Μιλάει με καταιγιστικό ρυθμό αλλά ευχάριστα. Δηλώνει εξαιρετικά τυχερή που με πέτυχε εκεί, γνωστοποιεί ποια είναι (μητέρα καινούριας μαθήτριας) και αρχίζει να ξεδιπλώνει την ιστορία και παράλληλα το αίτημά της.

"Ξέρετε, κύριε Ζάχο, η κόρη μου πέρυσι ήταν σε άλλο φροντιστήριο. Αποφάσισε να ρίξει μαύρη πέτρα πίσω της και να παρακολουθήσει μαθήματα στο δικό σας, και πολύ καλά έκανε".

Μέχρι εδώ καμιά έκπληξη. Πρόκειται για ιστορία που έχω ακούσει πολλές φορές, οπότε και δεν τη διακόπτω, ώστε να καταλάβω τι, ακριβώς, θέλει.

"Το πρόβλημα", συνεχίζει, "είναι ότι από το προηγούμενο φροντιστήριο μάς τηλεφώνησαν χθες και ρώτησαν γιατί το παιδί (ακολουθεί θετικό προσανατολισμό) δεν παρακολουθεί και το μάθημα της Έκθεσης εκεί. Η αλήθεια είναι ότι τα έχασα λίγο. Δεν μου έκανε η καρδιά να τους πω ότι το παιδί δεν ήταν ευχαριστημένο από το μάθημα και την καθηγήτριά του. Τους είπα, λοιπόν, ότι θα παρακολουθήσει το μάθημα σε έναν... κουμπάρο μας".

Το χαμόγελο που ήδη είχε σχηματιστεί στα χείλη μου μετατράπηκε σε έντονο γέλιο.

"Και δεν μου λέτε", ρώτησα αδυνατώντας, πλέον, να συγκρατήσω το γέλιο και οποιοδήποτε ίχνος σοβαρότητας, "ο κουμπάρος στην προκειμένη περίπτωση, είμαι εγώ";

"Αχχχ, κύριε Ζάχο, ακριβώς και, επειδή εσείς οι φροντιστές γνωρίζεστε μεταξύ σας, σκέφτηκα να σας ενημερώσω, ώστε να μη βρεθείτε προ εκπλήξεως, αν κάποιος σας ρωτήσει αν έχουμε κουμπαριά. Πάντως, να ξέρετε (συνωμοτικά τώρα), ότι δεν τους είπα λεπτομέρειες για το είδος της κουμπαριάς, οπότε είστε ελεύθερος να επιλέξετε εσείς, αν χρειαστεί κάτι τέτοιο. Πω πωωω, μα τι πήγα και είπα στους ανθρώπους;".

Αφού την ενημέρωσα ότι και από άλλους γονείς και παιδιά έχω ακούσει παρόμοιες γραφικές ιστορίες και ότι θεωρώ μέγιστη γυφτιά τέτοιες συμπεριφορές από... συναδέλφους, την καθησύχασα. Την αποχαιρέτησα αποκαλώντας την "κουμπάρα". Το κελαρυστό γέλιο της μου έδειξε ότι είχε ήδη ηρεμήσει και ότι θα περνούσε ένα ήσυχο Σαββατοκύριακο.

Μαζί της κι εγώ. Δεν έχω σταματήσει να χαμογελάω από εκείνη τη στιγμή.

Καλό Σ/Κ σε όλους, κουμπάρους και μη. 😅

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΒΟΥΝΟΥ (II)

Το βουνό είναι ολοκληρωτικό και απόλυτο.

Οι όγκοι που ορθώνονται επιβλητικοί, αγέρωχοι, παγεροί, επιβάλλονται και δίνουν διαφορετική διάσταση σε όλα. Προκαλούν την ύπαρξη, δίνουν νόημα στην ταπεινότητα, την έννοια των ορίων.

Ξυπνάς το πρωί, αντικρίζεις το τοπίο, νιώθεις δέος και δεν το έχεις σε τίποτε να ρίξεις μια προσοχή, μια στρατιωτικού τύπου χαιρετούρα, να προσφέρεις θυσίες και αισθάνεσαι ότι το έκανες το καθήκον σου, βρε παιδί μου, δήλωσες την υποταγή σου και η μέρα μπορεί να κυλήσει ήρεμα κι ωραία.

Στο βουνό είναι σπάνια η αίσθηση της κυριαρχίας. Πολύ πιο συχνή είναι η αίσθηση της αδυναμίας, της μικρότητας, του πεπερασμένου.

Άλλωστε δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι τα ολοκληρωτικά καθεστώτα μιμούνται την αγριότητα του βουνού κι όχι τη γλυκύτητα του παφλασμού των κυμάτων σε μια παραλία. Κατασκευάζουν τεράστια, γκρίζα, με αυστηρές γραμμές κυβερνητικά κτήρια. Ο Όργουελ τα έχει περιγράψει μια χαρά στο "1984". Ο στόχος είναι να δείχνουν τη δύναμη της εξουσίας τους, να περιορίζουν κάθε διάθεση αντίδρασης ή της παραμικρής αμφισβήτησης. Επιβάλλονται στους υπηκόους τους προκαλώντας τους φόβο, δείχνοντας με κάθε τρόπο το ανυπέρβλητο της δύναμης των εξουσιαστών.

Και, βέβαια, δεν είναι τυχαίο ότι οι βουνίσιοι είναι πιο τραχείς, πιο δύσπιστοι σε σύγκριση με τους κατοίκους του κάμπου ή παραθαλάσσιων περιοχών. Είναι η ανάγκη τους να προσαρμοστούν, να τα καταφέρουν, να επιβιώσουν σε ένα μέρος άγριο, με καιρικές συνθήκες εχθρικές, δύσβατο, με ελάχιστες εύφορες εκτάσεις. Η ευγένεια, η διαχυτικότητα και η φιλική διάθεση υφίστανται κι εδώ αλλά εκδηλώνονται με... περίεργο τρόπο. Κάποτε, το συναπάντημα με τους ντόπιους μπορεί να σημαίνει βάρβαρα χτυπήματα στην πλάτη ικανά να σου τσακίσουν τα κόκκαλα κάνοντας τις μπούφλες του Οβελίξ να μοιάζουν με ερωτικό χάδι, σφίξιμο χεριού που ισοδυναμεί με εξάρθρωση ωμοπλάτης και, βέβαια "κοσμητικά" επίθετα που θα έκαναν να κοκκινήσει ακόμη και ο πιο βαρύμαγκας της Τρούμπας.

Εδώ χρειάζονται διαφορετικές δεξιότητες. Το βουνό είναι μια ακούσια, συνεχής αναμέτρηση με το τοπίο.

Αρκετοί άνθρωποι αισθάνονται δυσάρεστα στο βουνό. Δεν αντέχουν τη συνύπαρξη με αυτό. Καταλήγω στο ότι εκείνο που τους πιέζει, τους προκαλεί άγχος, κάποτε τους τρομάζει, δεν είναι παρά η ίδια η φύση, η εικόνα, οι ήχοι, οι σκιές που κυριαρχούν στο μεγάλο υψόμετρο, η δεδομένη αυστηρότητα και αγριότητα του τοπίου.

Το βουνό δεν αφήνει περιθώρια. Κάθε εικόνα του σε προκαλεί να προσαρμοστείς και σου επιβάλλεται ολοκληρωτικά.

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΒΟΥΝΟΥ

Στο βουνό ακούς την ησυχία. Κι αυτό μπορεί να είναι πολύ καλό αλλά και απερίγραπτα κακό.

Είναι ωραίο να ξυπνάς και απλώς να αισθάνεσαι κομμάτι της φύσης που σε περιβάλλει, να απολαμβάνεις τον πρωινό καφέ, να ηρεμείς μέσα στο τοπίο που δημιουργούν οι αποχρώσεις του απέραντου πράσινου και τα επιβλητικά βουνά, να συγκεντρώνεσαι χωρίς περισπασμούς, να ταχτοποιείς σκέψεις, να οργανώνεις τις επόμενες κινήσεις ή απλώς να χαλαρώνεις. Το όλο κλίμα προσφέρεται για δημιουργία, παραγωγική εργασία, διάβασμα, αυτοκριτική, αναστοχασμό.

Αυτή, όμως, είναι η μια πλευρά. Η ησυχία για κάποιους είναι κόλαση. Η έλλειψη ενοχλητικών θορύβων δεν ευνοεί τη διάσπαση, γιατί πόσο να σχολιάσεις "τι ωραία ησυχία είναι αυτή;". Η ησυχία δεν προσφέρεται για πολλά σχόλια. Προσφέρεται για όλα τα παραπάνω κι αυτό δεν είναι ευτυχές γεγονός για αρκετούς. Γιατί δεν είναι λίγοι εκείνοι που επιθυμούν τη φασαρία και τη διαρκή κίνηση του περιβάλλοντος, που τους τροφοδοτεί με ευκαιρίες για άσκοπο κουβεντολόι, περιορίζοντας την ανάγκη για σκέψη, επαναπροσδιορισμό, ανάλυση πράξεων, επιλογών, συμπεριφορών, αντιλήψεων... 

Η ησυχία, βέβαια, και στο βουνό κάνει συχνά πυκνά διαλείμματα, εξαιτίας της συμπαθέστατης ομάδας που λέγεται "γιαγιάδες του χωριού".

Η συγκεκριμένη ομάδα έχει επιφορτιστεί από τις δυνάμεις του σύμπαντος με το ιερό καθήκον να διακόπτει την ησυχία. Μόλις η γιαγιά Φεβρωνία αντιληφθεί ότι της τέλειωσε η μαγιά, το λάπατο, το αλάτι Ιμαλαΐων, το αβοκάντο και δεν ξέρω κι εγώ τι άλλο, τα πράγματα αλλάζουν. Ανεξάρτητα από την ώρα του συμβάντος -πολύ πρωί ή καταμεσήμερο, η γιαγιά Φεβρωνία δεν το έχει σε τίποτε να εμφανιστεί στην αυλή, εγκαταλείποντας το βασίλειο της κουζίνας της και με τη στριγγιά φωνή της να προσπαθεί να επικοινωνήσει με τη γιαγιά Ευθαλία, η οποία, όμως, μένει στον άλλο μαχαλά του χωριού. "Ευταλίααα! Μαρή Ευταλία, τι έπαθες; Κουφάθηκες ή σε πλάκωσε το στρώμα, μαρή. Σε βρίσκεται λίγο..."; Η γιαγιά Ευθαλία, κάποια στιγμή ανταποκρίνεται στο κελαρυστό κάλεσμα της Φεβρωνίας με εξίσου ενοχλητικά στριγκλίσματα. "Έχω, έχω. Κι αβοκάντο έχω και αρώνια έχω, άμα θες και μάνγκο πρέπει να με περίσεψε από εψέ. Τώρα τα στέλνω με τον Δημητράκη". 

Ο κατακαημένος ο Δημητράκης, χωρίς να ερωτηθεί, καλείται πάραυτα να διασχίσει το χωριό, να ανέβει ανηφόρες, να κατέβει κατηφόρες, ώστε να προμηθεύσει με τα κατάλληλα υλικά τη γιαγιά Φεβρωνία.

Σε κάτι τέτοιες στιγμές η ησυχία εξαφανίζεται, όλο το χωριό έχει ενημερωθεί για τις ελλείψεις της γιαγιάς Φεβρωνίας, έχει συλλέξει υλικό για σχόλια και, κυρίως αυτό, συμπάσχει με τον καψερό τον Δημητράκη.

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΠΑΡΑΛΙΑΣ (VII)

Η παραλία με κάνει πολύ διαβαστερό.

Το ένα βιβλίο διαδέχεται το άλλο με ρυθμούς καταιγιστικούς. Είναι, μάλλον, η αντίδραση στο πιεστικό πρόγραμμα του Χειμώνα και τις πολύωρες, κοπιαστικές υποχρεώσεις που δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για ενασχόληση με αναγνώσματα που πραγματικά μου αρέσουν και προκαλούν το ενδιαφέρον μου.

Το άγχος, η κούραση, οι εντάσεις του Χειμώνα βρίσκουν διέξοδο στη χαλάρωση, την ανεμελιά και κυρίως την ανάγνωση συναρπαστικών βιβλίων το Καλοκαίρι.

Συχνά, η πρωτοτυπία, ο τρόπος γραφής και η δομή κάποιων μυθιστορημάτων μού προκαλούν όχι απλώς ευχαρίστηση αλλά θαυμασμό.

Φέτος ένιωσα το ίδιο με το βιβλίο "Οχτώ Ντετέκτιβ", από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, το οποίο, πλέον, εντάσσω μεταξύ των καλύτερων μυθιστορημάτων μυστηρίου που έχω διαβάσει. Γρήγορο, χωρίς κουραστικά και αδιάφορα σημεία, ανατρεπτικό, καλογραμμένο, κράτησε το ενδιαφέρον μου αμείωτο. Το ενοχλητικό ήταν ότι κάποια στιγμή... τελείωσε.

Ένα μυθιστόρημα (ή δύο;), το οποίο οργανώνεται γύρω από εφτά διηγήματα (ή δεκατέσσερα;), με απρόσμενο τέλος (ένα μόνο;).

Σημειώστε το όνομα του συγγραφέα του, Alex Pavesi, το οποίο μπαίνει πλέον στο αναγνωστικό ραντάρ μου. Ελπίζω ότι θα συλλάβει παρόμοιας πρωτοτυπίας ιδέες και στο μέλλον χαρίζοντας στους αναγνώστες ευχάριστες στιγμές καλοκαιρινής χαλάρωσης και όχι μόνο.