Στη Γαλλία ξεσηκωμός, στην Αλβανία πανικός, στην
Ιταλία χαμός. Και πάλι η κατάσταση μας έπιασε εξαπίνης. Δεν το περιμέναμε.
Μάλλον επειδή κοιμόμαστε τον ύπνο του δικαίου. Τα κέντρα λήψης αποφάσεων
δηλώνουν έκπληκτα και τώρα αναζητούν τις αιτίες.
Πολύ αργά. Για μια ακόμη φορά.
Λένε ότι φταίει η ακρίβεια, η υποχρηματοδότηση της
εκπαίδευσης, το στεγαστικό, το μεταναστευτικό και πολλά ακόμη. Ο καθένας
εντοπίζει την ευθύνη σε ό,τι τον συμφέρει και, κυρίως, σε ό,τι μπορεί να
αντιληφθεί. Κι όσο αναλωνόμαστε στην αναζήτηση των αιτιών, τόσο καθυστερούμε να
βρούμε και να εφαρμόσουμε μέτρα ικανά να εκτονώσουν την κατάσταση.
Τα συμπτώματα και η
ρίζα τους
Όλα αυτά είναι πραγματικά προβλήματα. Είναι, όμως,
συμπτώματα. Κι ενώ το θέμα είναι παγκόσμιο, εμείς εξακολουθούμε να το αναλύουμε
με εθνικά κριτήρια. Εκεί βρίσκεται το λάθος. Πίσω από τον αναβρασμό, ο οποίος
μάλιστα δεν έχει ακόμη εκδηλωθεί πλήρως, βρίσκεται μια βαθύτερη αιτία, που
διαφαινόταν εδώ και δεκαετίες: η παγκοσμιοποίηση και οι ρυθμοί με τους οποίους
αλλάζει τον κόσμο.
Στην αρχή, η παγκοσμιοποίηση κινούνταν με σχετικά
αργούς ρυθμούς και αντιμετωπιζόταν κυρίως ως ιδεολογικό, θεωρητικό σχήμα. Οι
αλλαγές δεν ήταν ορατές ή, τουλάχιστον, δεν επηρέαζαν άμεσα την καθημερινότητα
του απλού πολίτη. Κυοφορούνταν στους κόλπους μεγάλων επιχειρήσεων και
ερευνητικών κέντρων και ελέγχονταν από αυτά.
Κάποια στιγμή, οι ρυθμοί εντάθηκαν. Ψηφιακές
πλατφόρμες, αυτοματοποίηση, τεχνητή νοημοσύνη: μέσα σε λίγα χρόνια άλλαξαν τον
τρόπο που εργαζόμαστε, επικοινωνούμε, ενημερωνόμαστε και συναλλασσόμαστε.
Κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμοί, πολίτες και μικρές επιχειρήσεις βρέθηκαν
μπροστά σε έναν καταιγισμό αλλαγών, τον οποίο η πλειονότητα δεν μπορούσε ούτε
να παρακολουθήσει ούτε να κατανοήσει. Πολιτική, οικονομία, εκπαίδευση,
ενημέρωση, σχέσεις, έχασαν εκείνο που μέχρι τότε θεωρούσαμε σταθερότητα.
Το αποτέλεσμα ήταν η αδυναμία προσαρμογής και, μαζί
της, η περιθωριοποίηση. Εκεί βρίσκεται η απαρχή όσων ζούμε σήμερα και όσων
πρόκειται να ακολουθήσουν. Την εξέλιξη την καθορίζει πλέον μια μικρή ελίτ, με
έναν κυρίαρχο στόχο: το κέρδος. Οι πολλοί βρέθηκαν έξω από το παιχνίδι. Κάποιοι
προσπάθησαν και προσπαθούν να μπουν· ελάχιστοι τα καταφέρνουν. Συχνά, ό,τι
απειλεί την κυριαρχία της ελίτ (ιδέες, εφευρέσεις, πλατφόρμες…) εξαγοράζεται
και προσαρμόζεται στους δικούς της στόχους. Ο ανταγωνισμός εξαφανίζεται πριν
καν εκδηλωθεί.
Μια γενιά αθωράκιστη
Απέναντι σε όλα αυτά, οι κοινωνίες επέδειξαν
αδιαφορία. Αντί να προετοιμάσουμε ανθρώπους ικανούς να επεξεργάζονται, να
κατανοούν και να αξιοποιούν τα νέα δεδομένα, επιμείναμε στο ίδιο παλιό σχήμα
της αποστήθισης. Η οικογένεια και η εκπαίδευση έχουν μερίδιο στην αποτυχία,
αλλά η ευθύνη είναι συλλογική.
Ρίξτε μια ματιά γύρω σας: παιδιά εθισμένα στα μέσα
κοινωνικής δικτύωσης, που δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν έστω και για λίγα
λεπτά, να αποκωδικοποιήσουν μια οδηγία, να κατανοήσουν ένα κείμενο, να
ολοκληρώσουν μια εργασία. Δεν φταίνε εκείνα. Τα αφήσαμε αθωράκιστα. Και θα τους
δώσουμε, μάλλον θα τους αγοράσουμε, πτυχία και μεταπτυχιακά, συχνά από ιδρύματα
αμφιβόλου ποιότητας, χωρίς να τα έχουμε καταστήσει ικανά να ενταχθούν σε μια
πραγματικότητα που αλλάζει με εκρηκτικούς ρυθμούς.
Συνεχίζουμε να δημιουργούμε χελώνες σε μια εποχή που
χρειάζεται λαγούς. Συνεχίζουμε να δημιουργούμε ανθρώπους καταδικασμένους στο
περιθώριο, που νιώθουν αδικημένοι από το σύστημα, αδυνατούν να ζήσουν με
αξιοπρέπεια και, κάποια στιγμή, αισθάνονται την ανάγκη να εξεγερθούν, να βάλουν
μερικές φωτιές, να καταστρέψουν, πριν επιστρέψουν στη μιζέρια τους, βλέποντας
ότι το σύστημα δεν αλλάζει.
Ένα χαρτί και ένα
μολύβι
Υπάρχει διέξοδος. Ήδη χώρες, οι οποίες επένδυσαν στις νέες
τεχνολογίες, τις εγκαταλείπουν και επιστρέφουν σε πιο παραδοσιακά σχήματα. Η
εκπαίδευση δεν χρειάζεται πια να φορτώνει τον μαθητή με γνώσεις που καλείται να
αποστηθίσει. Η γνώση βρίσκεται αποθηκευμένη στα καλούδια που μας έχει προσφέρει
η τεχνολογία και είναι εύκολα προσβάσιμη σε όλους. Αυτό που λείπει είναι η
ικανότητα να τη χρησιμοποιούμε: να την αναζητάμε, να την επεξεργαζόμαστε, να
την ελέγχουμε, να την αξιοποιούμε. Αυτό πρέπει να μάθουμε στα παιδιά. Είναι ο
μόνος τρόπος να αντιλαμβάνονται οι νέες γενιές τις αλλαγές και να μπουν στο
παιχνίδι με αξιώσεις και όχι ως απλοί παρατηρητές.
Χρειάζεται απλώς ένα χαρτί και ένα μολύβι. Όχι επειδή
η τεχνολογία είναι εχθρός, αλλά επειδή η σκέψη χρειάζεται χρόνο, προσοχή και
προσπάθεια, πράγματα που οι οθόνες δεν μας προσφέρουν εύκολα. Το χαρτί και το
μολύβι μας αναγκάζουν να σταθούμε, να διατυπώσουμε, να οργανώσουμε και να
διορθώσουμε τη σκέψη μας. Είναι η πιο απλή άσκηση συγκέντρωσης και κριτικής
ικανότητας που διαθέτουμε.
Αυτά είναι τα όπλα μας, και δεν κοστίζουν σχεδόν
τίποτα. Το ερώτημα είναι αν θα τα πιάσουμε, πριν να είναι και πάλι, πολύ αργά.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου