Το Παράδοξο, Το Εκκρεμές του Φουκώ και οι Αντιφάσεις της ελληνικής κοινωνίας

«Τι είναι η πατρίδα μας; / Μην είναι οι κάμποι; / Μην είναι τα άσπαρτα ψηλά βουνά; / Μην είναι ο ήλιος της που χρυσολάμπει; / Μην είναι τα άστρα της τα φωτεινά;…» έλεγε το ποίημα που απαγγέλλαμε μικροί σε σχολικές γιορτές! Κατέληγε δε και σε συμπέρασμα όπου ο ποιητής τόνιζε ότι όλα αυτά καθώς και άλλα πολλά είναι η πατρίδα μας. Αυτό βεβαίως μπορεί να συνέβαινε κάποτε αλλά δε συμβαίνει σήμερα. Και δε συμβαίνει γιατί με τις καταπατήσεις δεν έχουμε αφήσει κάμπο για κάμπο και άσπαρτο βουνό για άσπαρτο βουνό αλλά και γιατί με όλα αυτά που γίνονται τείνω να αναθεωρήσω πλήρως την άποψή μου για το τι είναι η πατρίδα μας.
Μάλιστα, αν ο ποιητής βρισκόταν εν ζωή, πιστεύω ακράδαντα ότι θα έσκιζε μετά μανίας το χειρόγραφο και θα συνέθετε εκ νέου το πόνημά του. Και θα το έκανε επειδή όσα βλέπουμε καθημερινά γύρω μας μάς τρελαίνουν, μας παιδεύουν, μας παγιδεύουν, μας εκνευρίζουν, μας καθυστερούν, μας αναστατώνουν, μας εξουθενώνουν και τελικά δίνουν μια νέα ιδέα για το τι είναι η πατρίδα μας!
Η πατρίδα μας, σήμερα, είναι ξεκάθαρα ένα σύστημα αυτοαναιρούμενων αξιών, θεσμών, μέσων και πολιτικών που πλέον ρυθμίζουν -ή προσπαθούν να το κάνουν- τη ζωή μας. Είναι ένα σύνολο αντιφάσεων, στρεβλώσεων και παραδοξοτήτων που καθιστούν αβάσιμη κάθε λογική προσέγγιση, ανάλυση και διάθεση κατανόησης των πραγμάτων. Είναι η προσπάθεια να εκσυγχρονιστούμε με την αξιοποίηση των πιο συντηρητικών μέσων, να βαδίσουμε προς το μέλλον μέσα από αδιέξοδα, είναι η πορεία μας μέσα από βαλτοτόπια και σκοτεινά σοκάκια σε μια εποχή που ανοίγει λεωφόρους. Είναι η στήριξη ή η ανοχή -κι αυτό στήριξη είναι- στη μετριότητα, την ανοησία, την υπέρμετρη βλακεία, τη χαοτική κατινιά, την ανέξοδη μαγκιά, της καταρράκωσης κάθε αξίας και έννοιας δικαιοσύνης. Είναι το καθημερινό ποδοπάτημα της αξιοπρέπειας και του σεβασμού, η εμπιστοσύνη μας στον κιτρινισμό και στο λαϊκισμό και στην αδικία και στη διαφθορά και στην αυθαιρεσία και στην υποκρισία, που όμως φροντίζουμε να καταδικάζουμε σε τακτά χρονικά διαστήματα .
Δεν ξέρω αν ο ποιητής θα μπορούσε να κάνει ρίμα με όλα αυτά αλλά θα άξιζε τον κόπο ένα ποίημα με τίτλο «η αντιφατικότητα του απόλυτου»! Γιατί αυτή είναι σήμερα η πατρίδα μας, αυτοί είναι οι Έλληνες, ένα σύνολο μόνιμα απόλυτων αλλά την ίδια στιγμή αντιφατικών θέσεων και κρίσεων που αλληλοαναιρούνται διαρκώς. Αμφισβητούμε το κράτος αλλά απαιτούμε τη διαρκή παρέμβασή του στο καθετί, εμπιστευόμαστε την κάθαρση θεσμών σε άλλους, τους οποίους, όμως, στη συνείδησή μας έχουμε καταδικάσει ήδη. Αυτό είναι όταν προχωρούμε στο σχεδιασμό της ίδρυσης νέων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων και τμημάτων τη στιγμή που τα ήδη υπάρχοντα δηλώνουν αδυναμία συνέχισης της λειτουργίας τους.
Αυτό είναι η πατρίδα μας όπου κι αν κοιτάξει κανείς. Και είναι δημιούργημα δικό μας. Και διαθέτουμε όλη την ικμάδα μας για να διαιωνιστεί μια κατάσταση που δε μας συμφέρει και δε μας στηρίζει αλλά μας φθείρει. Καταδικάζουμε τη γραφειοκρατία και τα δεινά της αλλά αγωνιούμε για περισσότερους διορισμούς στο δημόσιο. Γεμίζουμε πλατείες και αίθουσες και αμφιθέατρα για να ακούσουμε πολιτικούς να μας υπόσχονται ότι την επόμενη τετραετία θα κάνουν όσα μας είχαν ήδη υποσχεθεί την προηγούμενη αλλά δεν μπόρεσαν -λόγω ανημπόριας- να τα κάνουν!
Και ανατροπή της κατάστασης δεν εντοπίζω ούτε στο μακρινό ορίζοντα. Μπορεί ο μακαρίτης να δήλωνε κάποτε ότι «ανήκομεν στη Δύση» αλλά αυτό μάλλον δεν αρκεί, αφού κάποια στιγμή πρέπει και να γίνουμε Δύση -και σίγουρα όχι με μεθόδους της Ανατολής- αλλιώς «δώρον άδωρον»! Τι να το κάνω να ανήκω κάπου αλλά να είμαι κάτι άλλο; Ας μην «ανήκομεν» πουθενά, να μη μας καταβάλλει και το όραμα.
Μ’ αυτά και μ’ αυτά φτάσαμε να αναγάγουμε τις στρεβλώσεις, την κενότητα και τις αντιφάσεις σε τρόπο ζωής, σε επιστήμη. Πιστεύω απόλυτα, αν και πολύ αμφιβάλλω (αντίφαση), ότι το σύνολο των Ελλήνων έχει διαβάσει και ασπάζεται το «Εκκρεμές του Φουκώ» του Ουμπέρτο Έκο (ο Έκο είναι ο συγγραφέας, δεν του ανήκει το Εκκρεμές, το οποίο, όπως από τον τίτλο δηλώνεται ξεκάθαρα, είναι κτήμα του Φουκώ!!!). Μάλιστα, θεωρώ ότι στο σύνολό του το ελληνικό αναγνωστικό κοινό (αντίφαση) έχει εντρυφήσει στο σημείο όπου Μπέλμπο και Ντιοταλέβι εξηγούν στον Καζαουμπόν τις θέσεις τους για την αναγκαιότητα «Αναμόρφωσης της Γνώσης». Και δε θα ήταν καθόλου άσχημη ιδέα ό,τι ακολουθεί να το λάβουν υπόψη τους οι σοφοί που συμμετέχουν σε εθνικούς διαλόγους για την Παιδεία, την Οικονομία, την Υγεία και όποιο άλλο εθνικό θέμα!
Στο συγκεκριμένο, λοιπόν, σημείο γίνεται λόγος για τη σχολή «Τετρατριχεκτομίας» (τέχνη του να κόβεις την τρίχα στα τέσσερα), της οποίας στόχο αποτελεί η εκπαίδευση του νου στο … άσχετο. Για το πρόγραμμα σπουδών του τμήματος προτείνονται μαθήματα όπως η «Αθιγγανική πολεοδομία», η «υγροτομία» (τέχνη τεμαχισμού του ζουμιού), η «μητραδελφοχαιρετιστήρια μηχανική» (κατασκευή μηχανών για χαιρετισμό της θείας σου), η «ιστορία των καλλιεργειών στην Ανταρκτική», ο «Ασσυρο-Βαβυλωνιακός φιλοτελισμός», η «σύγχρονη Σουμερική λογοτεχνία», η «φωνητική του βωβού κινηματογράφου», η «ψυχολογία του όχλου στη Σαχάρα» και πολλά άλλα παρόμοιας κενότητας. Μήπως, λέω μήπως, ήρθε η ώρα για ίδρυση παρόμοιων τμημάτων και στη χώρα μας, ώστε οι νέοι και να νομίζουν ότι σπουδάζουν αλλά και να προετοιμάζονται ουσιαστικά για τα παράδοξα που θα συναντούν στη ζωή τους; Μάλιστα στην αντίστοιχη ελληνική σχολή θα μπορούσε να προστεθεί και το μάθημα «ανάλυση της ουσίας του πολιτικού λόγου στην Ελλάδα»!

*Ο κ. Ζάχος δε θα θεωρούσε κακό και ένα
μάθημα με τίτλο «Ελλάδα: μια σύγχρονη χώρα»

"Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;"

Άμα δε σε θέλει το πράγμα, δε σε θέλει! Πάει και τελείωσε! Από τη στιγμή που ο μακαρίτης εγκατέλειπε τα εγκόσμια το μαγαζί άρχιζε να καταρρέει. Όλες οι προσπάθειες για τη δημιουργία της Αυτοκρατορίας του Μ. Αλεξάνδρου πήγαν στράφι, αφού οι επίγονοι άλλα είχαν στο μυαλό τους! Κι ενώ οι πρώτες ενδείξεις για την τύχη της «Μακεδονίας» κάνουν την εμφάνισή τους εδώ και κάποιες χιλιετίες, εμείς παθαίνουμε σοκ και ταραχή κάθε που το θέμα ανακινείται μέχρι σήμερα.
Όλο και περισσότερα κράτη, μεταξύ τους και οι Αμερικανοί, αναγνώρισαν τη «Μακεδονία» ως Μακεδονία τοποθετώντας στο καλάθι των αχρήστων τις ελληνικές θέσεις και τα αιτήματα της χώρας μας ως προς την ονομασία της γείτονος. Άσκοπα, λοιπόν, όλα εκείνα τα μαζικά και μαζοποιητικά συλλαλητήρια που προηγήθηκαν. Στο βρόντο οι πύρινοι εθνικιστικοί λόγοι, απάτη ο λαϊκισμός, «φωνή βοώντος εν τη ερήμω» οι φανατικές κραυγές του παθιασμένου και μυριοκαμένου έθνους μας. Κι όλα αυτά για να αποδειχτεί ότι η εξωτερική πολιτική και η διπλωματία ασκούνται πίσω από πόρτες καλά σφραγισμένες κι όχι στο δρόμο!
Έμελλε να διαψευστούν, για μια ακόμη φορά, οι εθνοπατέρες του φανατισμού που κάποτε απαίτησαν και πέτυχαν το κλείσιμο των συνόρων μας στηρίζοντας τη σκληρή εθνικιστική γραμμή ως μέσο πίεσης και διεκδίκησης. Έμελλε να δικαιωθούν όλοι εκείνοι που πρέσβευαν ότι οι Έλληνες επιχειρηματίες θα μπορούσαν επάξια να αντικαταστήσουν την ανύπαρκτη και χωρίς στόχο διπλωματία. Δικαιώνονται πια όλοι εκείνοι που αντιμετωπίζοντας την πραγματικότητα πίστευαν ότι τα «Σκόπια» θα μπορούσαν να αποτελέσουν οικονομική επαρχία της Ελλάδας. Είχαν δίκιο όσοι καταλάβαιναν ότι οι ελληνικές επενδύσεις στα «Σκόπια» θα ήταν ο «πολιορκητικός κριός» που θα άνοιγε διάπλατα το δρόμο του ελέγχου της περιοχής σύμφωνα με τα συμφέροντά μας!
Όνειρο απατηλό η πολιτική της στρουθοκαμήλου που ακολουθήθηκε. Γιατί περί στρουθοκαμηλισμού πρόκειται όταν για μισό αιώνα δεχτήκαμε αδιαμαρτύρητα την ονομασία «Δημοκρατία της Μακεδονίας» για την περιοχή. Τότε, βέβαια, δε μας ενοχλούσε, αφού η Γιουγκοσλαβία του Τίτο φάνταζε παντοδύναμη και μάλλον αιώνια(;)!!! Κανείς δε φανταζόταν τα όσα ακολούθησαν με τη διάσπασή της και την εμφάνιση των νέων κρατών στην περιοχή. Όμως έχει ο καιρός γυρίσματα, η περιοχή σήκωσε κεφάλι και τότε χρειάστηκε όνομα και ταυτότητα. Όνομα είχε! Αυτό που και οι Έλληνες είχαν αποδεχτεί για πενήντα χρόνια. Ταυτότητα ακόμη προσπαθεί να δημιουργήσει καπηλευόμενη την ιστορία των γειτόνων της!
Και για να μη γελιόμαστε! Στρουθοκαμηλισμός χαρακτήρισε τη στάση μας και από τη δεκαετία του ’80, αφού υπήρξαμε οι μόνοι που δε θέλαμε να δούμε όσα συντελούνταν γύρω μας. Ρίχναμε στάχτη στα μάτια μας, όταν επιμέναμε στην ονομασία «Σκόπια» ή «FYROM» για εσωτερική κατανάλωση ενώ την ίδια στιγμή το όνομα «Μακεδονία» έβρισκε απήχηση και επικρατούσε στη διεθνή κοινότητα, στους χάρτες και στους τουριστικούς οδηγούς.
Ας διδαχτούμε επιτέλους! Πρόκειται σίγουρα για μια εθνική ήττα, εξαιτίας δικών μας χειρισμών αλλά τα πράγματα μπορεί να γίνουν ακόμη χειρότερα, αν αφήσουμε χώρο δράσης και έκφρασης στους νεοεθνικιστές που μας περιβάλλουν. Δεν έχουμε να κερδίσουμε το παραμικρό από μεγαλειώδεις πορείες και συλλαλητήρια. Τέτοιες ενέργειες δεν μπορούν παρά να φανατίσουν και πάλι, να ξεθάψουν πάθη, να αναμοχλεύσουν μίση, να ανανεώσουν την ξενοφοβία, να οδηγήσουν σε απομόνωση και να ανακαλέσουν την επιφυλακτικότητά μας απέναντι στις «Μεγάλες Δυνάμεις», οι οποίες -σύμφωνα με τα σχολικά βιβλία- μόνο δεινά προκάλεσαν στον πολύπαθο τόπο μας!
Η σοβαρότητα είναι ό,τι οφείλουμε στην ιστορία μας και τον πολιτισμό μας! Να δείξουμε στη διεθνή κοινότητα ότι αποτελούμε ένα σύγχρονο κράτος που αποδέχεται τις γεωπολιτικές αλλαγές που συντελούνται, που προσαρμόζεται στην πραγματικότητα και που γνωρίζει να διεκδικεί με σύγχρονα μέσα τα συμφέροντά του. Και για να συμβεί αυτό πρέπει εμείς πρώτοι να πιστέψουμε αυτό που είμαστε! Αν εμείς αισθανόμαστε Έλληνες, αν πράγματι πιστεύουμε ότι αποτελούμε συνέχεια της ιστορίας και του πολιτισμού μας, τότε καμιά ανάγκη δεν έχουμε να πείσουμε τους άλλους! Μήπως, όμως, δεν έχουμε καταφέρει ούτε αυτό;
Είναι αργά πλέον για δάκρυα κι εκείνο που μένει είναι η εγκατάλειψη «χαμένων υποθέσεων» και η ξεκάθαρη στροφή στις μελλοντικές κινήσεις μας. Απαιτείται δυναμική στάση με βεβαιότητα αλλά σίγουρα όχι η επίδειξη και πάλι ενός τριτοκοσμικού λαϊκισμού που θα αμαυρώσει την εικόνα μας χωρίς ουσιαστικά οφέλη! Η άσκηση «βέτο» στις μελλοντικές διεκδικήσεις -ένταξη στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ- της γειτονικής χώρας πρέπει να δηλωθεί ξεκάθαρα τώρα και να ξεκινήσει η ενημέρωση της διεθνούς κοινότητας με σοβαρότητα, δυναμισμό, πείσμα και κυρίως με επιχειρήματα.
Η ελπίδα ότι όλοι θα διδαχτούμε κάτι από τη συγκεκριμένη αρνητική εξέλιξη είναι αυτό που μένει και αυτό που μας χρειάζεται, αφού μας περιμένουν κι άλλες δυσκολίες. Οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας με την ΕΕ βρίσκεται μπροστά μας και δε θα ήταν καθόλου σοφό να βρεθούμε και πάλι προ τετελεσμένων. Οι προσωπικές φιλίες και οι κουμπαριές δεν έχουν αποφέρει τα αναμενόμενα και αποδεικνύεται από τη στάση των Τούρκων. Ο εναέριος χώρος μας και τα χωρικά ύδατα μοιάζουν τα τελευταία χρόνια με σουρωτήρι αλλά εμείς επιμένουμε να «αντιμετωπίζουμε θετικά την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας».
Σοβαρότητα και στήριξη της εξωτερικής πολιτικής μας λείπουν. Και δε σκέφτομαι τίποτε άλλο, αλλά με όσα συμβαίνουν θα τρίζουν τα κόκαλα του βασιλιά Αλέξανδρου, ο οποίος, ως γνωστόν, έχει πεθάνει προ καιρού! Κι ας λέει ό,τι θέλει η γοργόνα!

"Το έγκλημα της σκέψης"

«… Δε βλέπεις ότι όλος ο σκοπός της Νέας
Ομιλίας είναι να στενέψει τα όρια της σκέψης;
Στο τέλος θα κάνουμε κυριολεκτικά αδύνατο
το έγκλημα της σκέψης, γιατί

δε θα υπάρχουν λέξεις για να το εκφράσει κανείς!»
«1984», Τζωρτζ Όργουελ

Αυτή τη φορά αφορμή για καβγά μεταξύ κυβέρνησης και αντιπολίτευσης έδωσε η αφαίρεση ορισμένων κειμένων από την ύλη του δημοτικού και των ΤΕΕ. Πιο συγκεκριμένα από βιβλίο της Δ΄ δημοτικού αφαιρέθηκαν οι ενότητες «Έτσι είναι ο πόλεμος» και «Ο Δριμάκος» του Ηλία Βενέζη ενώ από την εξεταστέα ύλη του 2ου΄ κύκλου των ΤΕΕ κείμενο του Μίκη Θεοδωράκη καθώς και η προσφώνηση του Προέδρου της Δημοκρατίας, Κ. Στεφανόπουλου στον Αμερικανό Πρόεδρο Μπιλ Κλίντον.
Δε λέω, ωραία αφορμή βρήκαν! Τουλάχιστον λιγότερο οδυνηρή από εκείνη των μετεγγραφών ή εκείνης για τα παιδιά τα «δικά τους» ή των άλλων ή τα εξώγαμα, με βεβαιότητα πάντως όχι για τα δικά μας και σίγουρα πιο ποιοτική από την άλλη, τη σχετική με τα «χαρτοπαίγνια» και το «ξαναμοίρασμα της τράπουλας». Τώρα άφησαν κατά μέρος τα μικροπολιτικά και επιτέλους καταπιάστηκαν με την ουσία που δεν είναι άλλη από την παιδεία που παρέχουμε στα παιδιά και μάλιστα με τις λεπτομέρειές της. Και είναι … λογικό, αφού μάλλον για τα σημαντικά προβλήματα που αφορούν στην εκπαίδευση και καλλιέργεια των επόμενων γενιών έχουν εντοπιστεί ήδη λύσεις!
Εννοείται ότι αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα η επιλογή των κειμένων και της ύλης εν γένει που θα διδαχτούν οι μαθητές αλλά από όλους εκείνους που βρίσκονται μακριά από τα εκπαιδευτικά πράγματα διαφεύγουν αρκετά άλλα εξίσου ή και πιο σημαντικά. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση η επιλογή κειμένων φαίνεται ότι αποτελεί σημαντικό αλλά όχι το ουσιαστικό θέμα, αφού πριν από αυτό καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε άλλα, όπως αυτό της γλωσσικής κατάρτισης των παιδιών καθώς και του τρόπου προσέγγισης της ύλης.
Τι ρόλο άραγε μπορεί να διαδραματίσει ένα καταπληκτικό κείμενο του Βενέζη, του Θεοδωράκη ή του Στεφανόπουλου από τη στιγμή που τα περισσότερα παιδιά δε διαθέτουν το μέσο για την κατανόηση ακόμη και απλών νοημάτων; Σε τι διαφέρει η προσέγγιση ενός αντιπολεμικού κειμένου από εκείνη ενός παιδικού παραμυθιού, αν ο εκπαιδευτικός δε διαθέτει τον απαιτούμενο χρόνο, τη γνώση ή την όρεξη ώστε να δείξει στους μαθητές του την αξία των νοημάτων του (Ουμπέρτο Έκο, Η σημειολογία στην καθημερινή ζωή, Το πρόβλημα είναι ο καθηγητής); Και κυρίως πόσο ενδιαφέρον περιμένουμε από τα παιδιά για κείμενα που εντάσσονται σε μια βαρετή και άσκοπη διαδικασία που εδώ και καιρό έχει συνδέσει το καθετί με την αποστήθιση, το άγχος και την κούραση;
Ακούσαμε κατά κόρον τον τελευταίο καιρό και με αφορμή το συγκεκριμένο θέμα να γίνεται κουβέντα για «λογοκρισία» των σχολικών βιβλίων. Συνειδητοποιώ, όμως, ότι η συγκεκριμένη λέξη έχει καταλήξει πλέον να αποτελεί μια έννοια χωρίς νόημα και ουσία! Η λογοκρισία, δηλαδή, ο προληπτικός έλεγχος ώστε να εμποδιστεί η διάδοση ιδεών και πληροφοριών, κρίνεται αναγκαία όταν υπάρχει πιθανότητα οι συγκεκριμένες ιδέες να γίνουν αντιληπτές και να αποτελέσουν αφορμή για προβληματισμό, εξεγέρσεις ή έστω αμφισβητήσεις. Σε τι χρειάζεται, όμως, έστω και η ελάχιστη λογοκρισία τη στιγμή που οι περισσότεροι μαθητές προσπερνούν αδιάφορα ακόμη και το πιο εμπνευσμένο κείμενο, τη στιγμή που η επεξεργασία και η σκέψη θεωρούνται απλώς κοπιαστικές, τη στιγμή που η αδυναμία όλο και περισσότερων μαθητών να δουν τα νοήματα πίσω από τις λέξεις φτάνει σε σημείο τραγικό;
Πλησιάζουμε στο όριο που φαντάστηκε πριν από πενήντα, περίπου, χρόνια ο Τζωρτζ Όργουελ και όταν έγραφε: «Σκέφτηκες ποτέ ότι το 2050, το πολύ, δε θα υπάρχει ούτε ένα ανθρώπινο πλάσμα που να καταλαβαίνει μια συζήτηση σαν κι αυτή που κάνουμε τώρα;»! Πρόσφατη συζήτηση με μαθητές μου είναι ενδεικτική της κατάστασης. «Το μάθημά σας είναι δύσκολο, γιατί απαιτεί σκέψη. Υπάρχουν πολλά πράγματα για τα οποία έχουμε μια γενική άποψη αλλά μας είναι δύσκολο να βρούμε τις λέξεις για να τα εκφράσουμε»!!!
Όλοι εκείνοι που σήμερα, χωρίς ντροπή, κόπτονται για την παρεχόμενη παιδεία δεν είναι οι ίδιοι που μέσα σε δυο δεκαετίες και με τις -όπως οι ίδιοι τις αποκάλεσαν- εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις λάβωσαν ανεπανόρθωτα την ποιότητα και το κύρος του σχολείου; Όλοι αυτοί που ξεπερνώντας τα όρια του γελοίου μιλούν για λογοκρισία κατανοούν ότι ουσιαστικά αχρήστευσαν την έννοια; Ότι πια δε χρειάζεται η παραμικρή παρέμβαση σε κείμενα και ιδέες, γιατί είναι ήδη ελάχιστοι εκείνοι που τα κατανοούν;
Είναι πράγματι αναγκαία η συζήτηση για τον επαναπροσδιορισμό των κειμένων που θα διδάσκονται τα παιδιά αλλά μια τέτοια κουβέντα πρέπει να πάψει να αποτελεί στοιχείο συντηρητικής και άσκοπης κομματικής αντιπαράθεσης και να στηριχτεί σε διαφορετική βάση. Κυρίως, όμως, πρέπει να στραφεί στην προσπάθεια απαλλαγής των σημερινών μαθητών από την αίσθηση ότι η σκέψη είναι θάνατος! Αυτό θα άξιζε να συμβεί, γιατί σ’ αυτή την περίπτωση κάθε κείμενο μπορεί να γίνει σημαντικό.

*Ο κ. Ζάχος προτείνει στους υπεύθυνους για την
εκπαίδευση την ένταξη στα σχολικά προγράμματα του «1984»

E=mc2: Η εξίσωση του Αϊνστάιν

E=mc2

«Το πιο θαυμάσιο πράγμα που μπορούμε
να βιώσουμε είναι το μυστήριο. Είναι η πηγή
της αληθινής τέχνης και της επιστήμης»
Άλμπερτ Αϊνστάιν

Τι σχέση έχουν άραγε η ηθοποιός Κάμερον Ντίαζ, ο Μάικλ Φάραντεϊ, ο Αντουάν-Λοράν Ντε Λαβουαζιέ, ο Κάρολος Ντίκενς, ο Γαλιλαίος, ο Βολταίρος, ο Έρνεστ Ράδερφορντ, ο Χανς Γκάιγκερ, ο Χίτλερ, ο Τζ. Ρόμπερτ Οπενχάιμερ και ο Άλμπερτ Αϊνστάιν; Ορισμένοι θα πουν ότι ο καθένας από αυτούς έχει γράψει τη δική του ιστορία ή διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στο χώρο της πολιτικής, της επιστήμης, της τεχνολογίας, της τέχνης ή της φιλοσοφίας. Μην προσπαθήσετε να δώσετε μια βιαστική, επιπόλαιη και τελικά λαθεμένη απάντηση, γιατί όλοι αυτοί και άλλοι τόσοι σχετίζονται και μάλιστα με τρόπο που οι περισσότεροι ούτε καν θα μπορούσατε να φανταστείτε και μάλλον ελάχιστοι θα καταφέρουν, τελικά, να τους συνδέσουν τόσο στενά όσο πράγματι συμβαίνει. Ε, λοιπόν, όλοι αυτοί δε συνθέτουν άλλο από μια μαγευτική ορχήστρα, η απόδοση της οποίας φτάνει σε τέτοιο επίπεδο, υπό τη διεύθυνση της μπαγκέτας του μαέστρου David Bodanis, που δεν μπορεί παρά να προκαλεί δέος σε κάθε θνητό!
Η αρχική ανομοιογένεια ατόμων της τέχνης, της επιστήμης και της πολιτικής αποκτάει δομή, συνέχεια και νόημα μέσα σ’ ένα από τα πιο ολοκληρωμένα δημιουργήματα της σύγχρονης παγκόσμιας λογοτεχνίας. Όλα αυτά τα ονόματα αποκτούν συγκεκριμένο ρόλο και τελικά συνθέτουν ένα εκπληκτικής ποιότητας σύνολο στο βιβλίο του David Bodanis, E=mc2. Ο Βodanis δίδασκε για αρκετά χρόνια ιστορία της πνευματικής δημιουργίας στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης ενώ υπήρξε και ανταποκριτής αμερικανικών εφημερίδων στην Ευρώπη. Οι γνώσεις και οι εμπειρίες του στους συγκεκριμένους τομείς φαίνεται ότι αξιοποιήθηκαν με τον κατάλληλο τρόπο όχι μόνο στο συγκεκριμένο βιβλίο αλλά και στα, επίσης best sellers, The Secret Family και The Secret House. Το γεγονός ότι γεννήθηκε στο Σικάγο αλλά ζει στην Ευρώπη και συγκεκριμένα στο Λονδίνο έπαιξε επίσης το ρόλο του, αφού στο βιβλίο του δείχνει ότι κατάφερε με θαυμάσιο τρόπο να συνδυάσει την αμερικανική πρακτική σκέψη με την ευρωπαϊκή κουλτούρα δημιουργώντας ένα εκπληκτικό κράμα επιστημονικής ανάλυσης και πλοκής.
Απόκτησα το βιβλίο, E=mc2, κατά τη διάρκεια του χειμώνα που πέρασε με την αίσθηση ότι αγόραζα ένα εκλαϊκευμένο επιστημονικό βιβλίο που θα μπορούσε να με βοηθήσει να κατανοήσω βασικά στοιχεία για την «πιο διάσημη εξίσωση στον κόσμο». Άλλωστε αυτός υπήρξε και ο στόχος του συγγραφέα, αφού με αυτόν τον τρόπο τιτλοφορεί το βιβλίο του, γεγονός που δηλώνεται ξεκάθαρα από τις πρώτες κιόλας γραμμές. Η αλήθεια είναι ότι ανέβαλα αρκετές φορές την ανάγνωσή του, πιστεύοντας ότι θα ήταν ένα ακόμη επιστημονικό βιβλίο που υπόσχεται πολλά αλλά τελικά προσφέρει ελάχιστα στον απλό αναγνώστη που δε διαθέτει το απαραίτητο επιστημονικό υπόβαθρο. Όλα αυτά, βέβαια, μέχρι τη στιγμή που διάβασα τις πρώτες γραμμές. Το άφησα από τα χέρια μου μόνο όταν έφτασα στην τελευταία λέξη. Όταν αναγκαζόμουν να σταματήσω την ανάγνωση, γιατί ένιωθα ότι ο μικρός μου γιος κινδύνευε στα «βάθη των ωκεανών», είχα την αίσθηση της έλλειψης και δεν έβλεπα παρά τη στιγμή που θα συνέχιζα! Εθισμός! Μόνο αυτή η λέξη μπορεί να χαρακτηρίσει την κατάστασή μου.
Τα πάντα ξεκίνησαν από μια συνέντευξη της ηθοποιού Κάμερον Ντίαζ, η οποία εξέφρασε τη διάθεση να μάθει τι σήμαινε η εξίσωση του Αϊνστάιν. Ο Bodanis σκέφτηκε, πολύ ορθά, ότι αρκετοί ακόμη άνθρωποι θα είχαν την ίδια επιθυμία και προχώρησε σε ένα πρωτότυπο εγχείρημα, αφού πολλοί ήδη είχαν ασχοληθεί με τη βιογραφία του Αϊνστάιν αλλά κανείς με τη βιογραφία του …δημιουργήματός του. Περιττό να ομολογήσω ότι αγάπησα τη Ντίαζ από τη στιγμή εκείνη, αφού υπήρξε η αφορμή για το βιβλίο του Bodanis. Κι ενώ ξεκίνησα με την προοπτική ότι το επιστημονικό στοιχείο θα ήταν εκείνο που θα κυριαρχούσε, πολύ γρήγορα ανακάλυψα ότι είχα πέσει έξω! Το βιβλίο σύντομα μου αποκαλύφθηκε ως ιστορία, ως ένα σύνολο βιογραφιών σημαντικότατων προσωπικοτήτων, σε ορισμένα σημεία μετατρεπόταν σε πολεμική περιπέτεια και όλα αυτά χωρίς το ένα στοιχείο να λειτουργεί σε βάρος των υπολοίπων. Τα πάντα βρίσκονται τελικά σε μια υπέροχη ισορροπία και συνθέτουν ένα από τα πιο ολοκληρωμένα … μυθιστορήματα που έχω διαβάσει. Σε όσους με ρωτάνε ποια είναι η άποψή μου για το E=mc2 λέω ένα και μόνο πράγμα: "Απλώς, ό,τι πιο υπέροχο έχω διαβάσει".
Σ’ αυτό βέβαια συμβάλλει και η γλωσσική κατάρτιση του Bodanis που χαρακτηρίζει το βιβλίο από την αρχή μέχρι το τέλος και σίγουρα η ποιότητα της ιδιαίτερα προσεγμένης μετάφρασης της κυρίας Αλαβάνου. Θα ήταν ψέματα να πω ότι μετά την ανάγνωση κατάλαβα τα πάντα γύρω από την «πιο διάσημη εξίσωση» και σ’ αυτό δε φέρει την παραμικρή ευθύνη ο συγγραφέας. Το … σφάλμα υπήρξε αποκλειστικά δικό μου, αφού η πλοκή με παρέσυρε σε άλλα επίπεδα πέρα από το επιστημονικό. Έχω τη βεβαιότητα ότι μια δεύτερη ανάγνωση με την προσοχή μου αποκλειστικά στραμμένη στο επιστημονικό μέρος, θα μου δώσει μια καθαρή εικόνα της πορείας που ακολουθήθηκε από τα πρώτα βήματα του Φάραντεϊ και του Λαβουαζιέ ως την τελική διατύπωση της εξίσωσης από τον Αϊνστάιν. Ανάμεσα σε όλες τις άλλες ανατροπές που βίωσα κατά την επαφή μου με το βιβλίο υπήρξε βέβαια και μια ακόμη. Ο Bodanis απέδειξε ότι καθετί μπορεί να γίνει συναρπαστικό, αν υπάρχει ουσιαστική γνώση και το βιβλίο του μπορεί να δώσει αρκετή γνώση σε όσους ασχολούνται με τη διδασκαλία της Φυσικής, της Χημείας και ίσως των Μαθηματικών. Σε αρκετές περιπτώσεις σκέφτηκα ότι οι αναφορές του E=mc2 θα μπορούσαν να κάνουν ενδιαφέρον για τα παιδιά ένα βαρετό μάθημα. Ελπίζω ότι ελάχιστοι μαθηματικοί, φυσικοί ή χημικοί θα αδιαφορήσουν για το βιβλίο!
Ο Bodanis τελειώνει το βιβλίο του με τη φράση: «Μου άρεσε που έγραψα αυτό το βιβλίο»! Κι εγώ θα τελειώσω το κείμενο με παρόμοιο τρόπο: «Τελικά, μου άρεσε που διάβασα αυτό το βιβλίο!!!

Αναζητώντας το Nemo αλλά και τα χαμένα πρότυπα!

Οι Αμερικανοί συνέλαβαν τον καταζητούμενο Σαντάμ! Ο Παπανδρέου jr δήλωσε, εμμέσως πλην σαφώς την πρόθεσή του να γίνει χαλίφης στη θέση του χαλίφη, όταν έρθει η ώρα! Ο Καραμανλής jr προσπαθεί να γίνει χαλίφης στη θέση και των δυο! Οι … Ευρωπαίοι ηγέτες, για μια ακόμη φορά απέτυχαν να προωθήσουν τα συμφέροντα της Ένωσης, προτάσσοντας εθνικά ή ατομικά συμφέροντα και αδιαφορώντας για τη βούληση της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης! Η 17Ν βρίσκεται πλέον στη φυλακή! Καλά όλα αυτά και σημαντικά, δε λέω, αλλά τι να τα κάνεις και με τι κέφι να ασχοληθείς μαζί τους τη στιγμή που η Disney και η Pixar παρουσίασαν το νέο αριστούργημά τους!
«Αναζητώντας το Nemo», το όνομα της νέας ταινίας που προβάλλεται στους κινηματογράφους, με πρωταγωνιστή ένα λιλιπούτειο ψαράκι, ενθουσιάζοντας μικρούς αλλά και μεγάλους. Μπροστά στη φρεσκάδα, το χιούμορ και τις ανατροπές της ταινίας όλα όσα διαδραματίζονται στη διεθνή και εγχώρια πολιτική σκηνή μοιάζουν με ξαναζεσταμένα φαγητά, με έργα που τα έχουμε ξαναδεί και μάλιστα σε πολλές επαναλήψεις! Οπότε η απόφασή μου να ασχοληθώ με τα τεκταινόμενα της ταινίας κι όχι μ’ εκείνα της πολιτικής, είναι απολύτως φυσιολογική και με βεβαιότητα πιο χρήσιμη!
Λοιπόν, όπως έχετε ήδη καταλάβει, ανήκω στην ιδιαίτερα τυχερή ομάδα ανθρώπων που διαθέτει μια εκπληκτική δικαιολογία για επίσκεψη σε κινηματογραφικές αίθουσες, όταν προβάλλουν ταινίες για παιδιά, αφού είμαι «υποχρεωμένος» να συνοδεύω το γιο μου στις κινηματογραφικές αναζητήσεις του! Και είναι αλήθεια ότι τα τελευταία χρόνια έχω αξιοποιήσει, σε αρκετές περιπτώσεις, την ευκαιρία που μου δίνεται.
Η τελευταία ταινία που παρακολουθήσαμε -και μάλιστα δυο φορές- υπήρξε αφορμή για την εμφάνιση … σημαντικών προβληματισμών στο μυαλό του μικρού. Συνηθίζουμε, αμέσως μετά την προβολή μιας ταινίας, να αφιερώνουμε λίγο χρόνο στα ποδοσφαιράκια και τα άλλα παιχνίδια που υπάρχουν σε παρακείμενη αίθουσα κι εκεί, ανάμεσα σε φωνές διαμαρτυρίας και πανηγυρισμούς, γίνεται συζήτηση για τις εντυπώσεις μας από το έργο.
Αυτή τη φορά ήταν ο μικρός που μου επισήμανε κάτι που του προκάλεσε ενδιαφέρον και τράβηξε την προσοχή του. Το γεγονός ότι στην ταινία κυρίαρχος ήταν ο ρόλος των μπαμπάδων ψαριών εντυπωσίασε, σε μεγάλο βαθμό, τον πιτσιρίκο. Πράγματι, οι μπαμπάδες - ψάρια ήταν εκείνοι που πήγαιναν τα μικρά ψαράκια στο ψαροσχολείο, ανησυχούσαν γι αυτά, συζητούσαν μεταξύ τους και έδιναν συμβουλές ο ένας στον άλλο! Ο ρόλος του άντρα, στα πλαίσια της ταινίας, δε σταματάει εδώ, αφού έξω από αυτά που έχουμε συνηθίσει, οι μικροί ψαρομαθητές δεν είχαν να κάνουν με μια γλυκιά και χαριτωμένη ψαροδασκάλα αλλά με ένα δυναμικό και παιχνιδιάρικο αρσενικό σελάχι!
Κατά περίεργο τρόπο, εκτός της ψαρομαμάς του Nemo που πέφτει θύμα ενός κακού ψαριού από την αρχή ακόμη της ταινίας, η ύπαρξη των υπόλοιπων ψαρομαμάδων αγνοείται παντελώς! Ίσως να έλειπαν σε ταξίδι για δουλειές! Τα οικογενειακά και αντρικά πρότυπα του παρελθόντος δέχονται ένα πολύ ισχυρό πλήγμα, ανατρέπονται ολοκληρωτικά και απειλούνται με κατάρρευση από μια παιδική ταινία! Και σας πληροφορώ ότι δεν είναι η μοναδική φορά που εντοπίζω κάτι ανάλογο τα τελευταία χρόνια, αφού και σε άλλες περιπτώσεις παιδικών έργων και αναγνωσμάτων προβάλλονται ανάλογα πρότυπα που ελάχιστη σχέση έχουν με το παρελθόν
Η εικόνα της οικογένειας, όπως τη βιώσαμε στο παρελθόν, χάνεται και τα αντίστοιχα πρότυπα περιορίζονται διαρκώς. Η μονογονεϊκή οικογένεια καταλαμβάνει τη θέση της και, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε μέχρι στιγμής, αυτό προβάλλεται πια ως κάτι το απολύτως φυσιολογικό κι όχι ως κάτι το «δραματικό» και «αρρωστημένο». Τα νέα πρότυπα είναι εδώ και προετοιμάζουν τη νέα γενιά, ώστε να αποδεχτεί την πραγματικότητα που έχει ήδη διαμορφωθεί -επιλογή μοναχικότητας, συχνά διαζύγια- με ηρεμία! Το παιδί -όχι κατ’ ανάγκην ψάρι- με έναν γονιό μπορεί πλέον να μεγαλώνει γαλήνια και να αντιμετωπίζεται φυσιολογικά κι όχι ως περίεργο αντικείμενο!
Η ταινία, όμως, προετοιμάζει και για άλλα! Ο άντρας πλέον … επιτρέπεται να επωμίζεται και μη «αντρικές» ευθύνες, όπως το να ετοιμάζει το παιδί του για το σχολείο και να το συνοδεύει σ’ αυτό. Μπορεί χωρίς τύψεις και ντροπές να αγκαλιάζει το μικρό γιο του, να κάνει χιούμορ και να συζητάει μ’ αυτόν, όχι μόνο για το ποδόσφαιρο αλλά και διαφορετικά θέματα. Το καλύτερο δε απ’ όλα όσα παρουσιάζονται στην ταινία είναι η εικόνα του γλυκού ψαροπατέρα και του ψαρογιού του που δε φοβούνται να εκδηλώνουν δημοσίως την αγάπη και τη στοργή τους! Το πρότυπο του πατέρα που ο ρόλος του άρχιζε και τελείωνε στο να οδηγήσει το παιδί του στο γήπεδο και να το εισαγάγει σε αντρικές υποθέσεις πάει περίπατο. Ο πατέρας αναλαμβάνει μια πολύ πιο ουσιαστική ευθύνη κι αυτό μόνο για καλό μπορεί να λειτουργήσει στο μέλλον!
Η κοινωνία μας αλλάζει και αποκτάει νέα πρότυπα συμπεριφοράς αλλά αυτό ελάχιστα έχει αγγίξει την ηγεσία του πλανήτη! Όσο το σκέφτομαι, νιώθω όλο και καλύτερα που καμιά διάθεση δεν είχα να ασχοληθώ με τα πρότυπα που αντιπροσωπεύουν ο σκληροτράχηλος και πολεμοχαρής Μπους, οι λαϊκιστές και ανούσιοι πολιτικοί ηγέτες μας και οι εγκλωβισμένοι στο άγονο παρελθόν τους Ευρωπαίοι αρχηγοί κρατών. Όχι, όχι! Προτιμώ την εικόνα του γλυκύτατου Nemo και του γεμάτου αγωνία πατέρα του, Marlin! Έχουν πολύ περισσότερα να διδάξουν στα παιδιά αλλά και σ’ εμάς και το κυριότερο έχουν να μας διδάξουν κάτι για το μέλλον κι όχι για το ξεπερασμένο και βαρετό πια παρελθόν!

*Ο κ. Ζάχος θα σκεφτεί πολύ πριν να φάει ξανά ψάρι
και θεωρεί ατυχία το ότι οι πολιτικοί δε «χωνεύονται» εύκολα!