Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Έκθεση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Έκθεση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Κυριακή 10 Ιανουαρίου 2016

Τελείες, παράγραφοι και... κενά

Ο Γούντι Άλεν δεν πρέπει να ήταν διόλου ευχαριστημένος από την εκπαίδευσή του. Δήλωνε γι αυτή: «Είχα μια φρικτή εκπαίδευση. Ήμουν σε ένα σχολείο για διανοητικά καθυστερημένους καθηγητές». Θυμάμαι τα λόγια του όταν μαθητές μου με πλησιάζουν λέγοντας: «Κύριε, μας είπαν στο σχολείο...». Κάθε που το ακούω αυτό αγωνιώ για όσα ακολουθούν. Ξέρετε, κάποτε, όσα τους λένε στο σχολείο σχετίζονται με το μάθημα που διδάσκω, την Έκθεση και είναι ένας ύμνος στην αυθεντία εκείνου που τα λέει. Συνήθως, μάλιστα, «όσα τους λένε στο σχολείο» συνοδεύονται από την υπενθύμιση ότι αυτός που λέει, όσα λέει, βαθμολογεί στις Πανελλαδικές και άρα γνωρίζει τα πάντα. Γιατί, το να βαθμολογεί κανείς στις Πανελλαδικές, είναι τίτλος και πτυχίο καλύτερο από όποιο άλλο πτυχίο, μάστερ και διδακτορικό μαζί. Λες και οι βαθμολογητές αποτελούν την αφρόκρεμα της εκπαιδευτικής κοινότητας ή προκύπτουν από κάποια φοβερή και τρομερή αξιολόγηση -λέξη, όμως, άγνωστη στο εκπαιδευτικό σύμπαν. 
Ενίοτε, όσα τους λένε στο σχολείο ή οπουδήποτε αλλού, είναι μπαρούφες αξιοθρήνητες. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει και το: «κύριε, η κυρία (ή και ο κύριος κάποτε) που μας κάνει Έκθεση στο σχολείο μάς είπε ότι μια παράγραφος πρέπει να είναι δεκατέσσερις γραμμές». Αυτό τους είπε η κυρία που τους κάνει Έκθεση. Κι αυτή η κυρία -και δεν είναι μία αλλά πολλές- περιμένει αποδοχή και σεβασμό από τους μαθητές. Βέβαια, αυτή η κυρία, όπως όλοι γνωρίζουμε, «διορθώνει στις Πανελλαδικές». Πιθανώς, όμως, η συγκεκριμένη κυρία δεν έχει γράψει ποτέ στη ζωή της τίποτε πέρα από λίστα με ψώνια για το μπακάλικο, μάλλον σε παραγράφους των δεκατεσσάρων γραμμών. 
Όσο κι αν ερευνήσει κανείς, ορισμό παραγράφου με κριτήριο την έκτασή της δε θα βρει. Η παράγραφος ορίζεται παγκοσμίως ως αυτόνομο τμήμα-νόημα του γραπτού λόγου αλλά όχι ως έκταση. Κι όμως, κάποιες κυρίες βγαίνουν και τη λένε αβασάνιστα την ανοησία κι όποιον πάρει ο χάρος. Και μετά έχουμε παραδείγματα παιδιών που ενώ έχουν διατυπώσει ένα πλήρες αλλά περιορισμένης έκτασης νόημα, συνεχίζουν να γράφουν λόγια του αέρα, με «επίσης» και με «παράλληλα», ώσπου η παράγραφος να καλύψει τις επιθυμητές δεκατέσσερις γραμμές. 
Κι άντε, να δεχτούμε τον ορισμό της παραγράφου που εισήγαγε η κυρία. Βγαίνει άκρη; Με το γραφικό χαρακτήρα ποιου θα ορίσουμε το κριτήριο; Γιατί υπάρχει εκείνο το παιδί που γράφει γράμματα ψείρες. Για να διαβαστούν απαιτείται η επιστράτευση ισχυρού μικροσκοπίου. Υπάρχει, όμως, κι εκείνο το ζωντόβολο που χρησιμοποιεί γράμματα τα οποία θα φθονούσε κι ο πιο καλλιγράφος όνος. Οπότε, κυρία μου, μήπως πρέπει παρόμοιες εκστατικές συμβουλές να τις συνοδεύεις με εγχειρίδιο για το είδος αλλά και το μέγεθος της γραμματοσειράς των παιδιών; 
Ο ορισμός της παραγράφου, όμως, δεν είναι ο μόνος που ικετεύει για τη λύπησή μας. Είναι και ο αριθμός των τελειών. Ναι, ο αριθμός των τελειών που πρέπει να περιέχει μια παράγραφος και για να ακριβολογώ εκείνη του προλόγου. Μου μεταφέρει μαθητής την εμπειρία του από διόρθωση Έκθεσης στο σχολείο: «Αυτή(!) που μας κάνει Έκθεση (και μάλλον διορθώνει στις Πανελλαδικές συμπληρώνω εγώ) μου είπε ότι ο πρόλογος χρειάζεται πέντε (5) τελείες». Στη λογική ερώτηση αν του εξήγησε για ποιο λόγο χρειάζεται πέντε κι όχι έξι ή τέσσερις ή κάτι άλλο, απάντηση δεν πήραμε, ούτε εγώ ούτε ο μαθητής. Δηλαδή, αυτή η κυρία ορίζει τον πρόλογο ως τμήμα του γραπτού λόγου που απαρτίζεται από πέντε περιόδους; Τελικά, βρήκαμε μια λύση για να της κάνει το κέφι. Ο συγκεκριμένος μαθητής είχε χρησιμοποιήσει τρεις τελείες, οπότε αποφασίσαμε στο τέλος του προλόγου να χρησιμοποιεί τα αποσιωπητικά, ώστε να συμπληρώνει το μαγικό αριθμό πέντε.
Στο hall of fame όσων τους έχουν πει στο σχολείο δε θα μπορούσα να μη συμπεριλάβω τη συναρπαστική συμβουλή καθηγήτριας για τον τρόπο οργάνωσης μιας περίληψης. Η συγκεκριμένη -βαθμολογήτρια Πανελλαδικών, φυσικά- προτείνει στους μαθητές να γράφουν αποσπασματικά το νόημα κάθε παραγράφου του κειμένου που τους δίνεται αφήνοντας ένα κενό στην αρχή της περίληψής τους. Για τη συγκεκριμένη κυρία η περίληψη δεν αποτελεί ένα ενιαίο κείμενο αλλά συνονθύλευμα νοημάτων. Η συνοχή της -τόσο της περίληψης όσο και της κυρίας μάλλον- έρχεται σε δεύτερη μοίρα. Θα αναρωτιέστε ίσως για το κενό στην αρχή της περίληψης και δε θα έχετε άδικο. Λοιπόν, το κενό συμπληρώνεται στο τέλος και είναι το θεματικό κέντρο της περίληψης. Ο πρόλογός της, δηλαδή. Κι αν απορείτε για το τι συμβαίνει όταν το θεματικό κέντρο του κειμένου είναι τελικά μεγαλύτερο ή μικρότερο από το κενό που έχει ήδη αφήσει ο μαθητής, η κυρία έχει τη λύση. Ο μαθητής θα πρέπει να χρησιμοποιήσει το κατάλληλο μέγεθος γραμμάτων, ώστε αυτό να καλυφθεί με ακρίβεια... 
«Κύριε, μας είπαν στο σχολείο...». Όταν το ακούω αυτό από μαθητή μου, αναρωτιέμαι: Μήπως στο ίδιο σχολείο πήγαινε και ο Γούντι Άλεν;

 Ο κ. Ζάχος πίστευε ότι διδάσκει το μάθημα της Έκθεσης 
 στο φροντιστήριο «άποψη»


Κυριακή 24 Μαΐου 2015

«Περασμένα μεγαλεία…»

«Δυστυχής! Παρηγορία 
μόνη σου έμεινε να λες 
 περασμένα μεγαλεία 
 και διηγώντας τα να κλαίς». 
Διονύσιος Σολωμός – Ύμνος εις την Ελευθερίαν

Η τραγικότητα της χώρας δε συνίσταται στα μύρια όσα προβλήματα ζούμε. Η τραγικότητα συνίσταται στην άρνησή μας να τα αντικρίσουμε, να τα αποδεχτούμε και να αναλάβουμε τις ευθύνες μας. Είναι μάλλον η άμυνά μας. Κατεβάζουμε ρολά. Αποφεύγουμε κάθε συνειδητή επαφή με τη θλιβερή κατάντια μας. Διαφορετικά θα παθαίναμε συλλογική κατάθλιψη. Και τελικά, θα πεθαίναμε από αυτήν. Στην προσπάθεια αποφυγής της κατάθλιψης, μάλιστα, έχουμε αποδειχτεί ευφάνταστα εφευρετικοί. Επιστρατεύουμε ό,τι διαθέτουμε και δε διαθέτουμε, ως μέσο άμυνας. Κι όλα ωραία και καλά. Η ζωή συνεχίζεται σε στιλ: έξω ντέρτια και καημός, όπα. 
Προσφιλές -διαχρονικά και παρά την ιλιγγιώδη επιστημονική πρόοδο- αντικαταθλιπτικό παραμένει, τι άλλο, η εμμονή και συνεχής επιστροφή στο ένδοξο αλλά πολύ απώτερο παρελθόν μας. Επιβεβαίωση και το πρόσφατο θέμα της Νεοελληνικής Γλώσσας στις Πανελλαδικές. Το θέμα, και πάλι, παρέπεμπε στην αρχαιότητα και ειδικά στα μνημεία της πολιτισμικής κληρονομιάς μας. Βλέπετε; Ακόμη και οι Πανελλαδικές στην υπηρεσία της πανεθνικής προσπάθειας σωτηρίας του λαού μας από τη μαζική κατάθλιψη. 
Τα θέματα απλά διατυπωμένα και μάλιστα από εκείνα που χαρακτηρίζονται super extra sos. Λογικά δεν πρέπει να υπήρξε μαθητής ή μαθήτρια, μάνα ή πατέρας, κουνιάδα ή μπατζανάκης που δεν είχε προσεγγίσει ήδη το θέμα στο σχολείο ή στο φροντιστήριό του. Είναι από τα θέματα εκείνα που κάνουν τους καθηγητές-μέντιουμ να κραυγάζουν όλο χαρά και χάρη: «πιάσαμε τα θέματα, πιάσαμε τα θέματα». Όταν βέβαια, ανακοινώνονται οι βαθμολογίες των μαθητών, επιβεβαιώνεται ότι πράγματι όλοι κάτι έχουν «πιάσει» και πιθανώς όχι τα θέματα. Τότε θα φταίει ο κακός ο φλάρος, ο ανάδρομος Ερμής ή ο τρισάθλιος βαθμολογητής που δεν κατάλαβε τις βαθιές φιλοσοφικές αναζητήσεις στις οποίες συχνά -και λόγω άγνοιας- καταφεύγει ο παμμέγιστος μαθητής. Δράμα δραμάτων αλλά προς στιγμήν… έχει ο Θεός. 
Ωραία περνάμε. Με τα θέματα που δόθηκαν αποφύγαμε τις τραγικότητες αλλά και τις πολλές πολλές αντιδράσεις που ακολουθούν κάθε χρόνο το συγκεκριμένο μάθημα. Όλοι είναι ή, τουλάχιστον, νιώθουν ευχαριστημένοι. Αλλά αυτή η εμμονή στο παρελθόν (τρία θέματα τα τελευταία χρόνια γι αυτό το ρημάδι το παρελθόν;) μήπως χρήζει ψυχιατρικής μελέτης; Εντάξει, το πιάσαμε το υπονοούμενο. Έγινε κομμάτι του DNA μας. Είμαστε και, έστω ενδόμυχα, νιώθουμε ένας λαός ξοφλημένος που ζει το άθλιο παρόν του ενώ αγνοεί αν έχει μέλλον, έστω ζοφερό. Οπότε, ποια η λύση; «Περασμένα μεγαλεία και διηγώντας τα να κλαις». 
Αντί να προσπαθούμε με κάθε τρόπο και μέσο να ωθήσουμε τα παιδιά σε επαφή με την πραγματικότητα, κάνουμε ό,τι περνάει από το χέρι μας ή άλλο μέλος του σώματός μας, ώστε να παραμείνουν στο σκοτάδι του παρελθόντος. Δε λέω, ένδοξο μεν, παρελθόν δε. Και μετά, αυτά τα παιδιά εμποτισμένα με γραφικά στερεότυπα θα πιστεύουν ότι η κατάστασή μας οφείλεται στην κακία των ξένων, στους ψεκασμούς ή στο ανεξέλεγκτο μεταναστευτικό ρεύμα. Γιατί πώς αλλιώς να δικαιολογηθεί η εξαθλίωση ενός λαού με τόσο δυσθεώρητα μεγαλειώδες παρελθόν; Το κυριότερο, αυτά τα παιδιά θα αποτελούν τα εύκολα θύματα πολιτικών που θα μπαρουφολογούν ακατάσχετα απευθυνόμενοι σε άτομα βιολογικά ενήλικα αλλά νοητικά νήπια. Τα καημένα τα ζωντόβολα. 
Το σχολείο είναι θεωρητικά επιφορτισμένο με την ευθύνη της επαφής της νέας γενιάς με την πραγματικότητα. Θεωρητικά μόνο. Πρακτικά όμως… Πρακτικά η πραγματικότητα έχει εξοβελιστεί από την εκπαιδευτική διαδικασία. Κάθε προσπάθεια που γίνεται για αλλαγές της διαδικασίας δίνει την αίσθηση ότι αγνοεί τις διεθνείς εξελίξεις αλλά συμβαδίζει με εγχώριες λαϊκιστικές, συντηρητικές πρακτικές ή με ιδεοληπτικές εμμονές των εκάστοτε υπευθύνων. Η ποιότητα της προετοιμασίας της νέας γενιάς δε γεννάει ιδιαίτερη αισιοδοξία. 
Το μάθημα της γλώσσας θα μπορούσε να αποτελέσει βασικό εργαλείο εξέλιξης. Θα μπορούσε να βοηθήσει τους μαθητές να κατανοούν την ταχύτατη εξέλιξη, να αντιλαμβάνονται τον κόσμο στον οποίο πρέπει να ζήσουν, τις απαιτήσεις στις οποίες θα κληθούν να ανταποκριθούν, να εξοικειώνονται με το παγκόσμιο γίγνεσθαι, να σκέφτονται και να αναλύουν κάθε νέο στοιχείο, να αποφασίζουν σωστά για το μέλλον τους. Όμως κάτι τέτοιο δε θα γίνει με την εμμονή σε θέματα για το παρελθόν. Τέτοια θέματα μπορεί να χαροποιούν εκείνους τους καθηγητές που έχουν ως αυτοσκοπό να τα «πιάνουν» αλλά μέχρι εκεί. Γιατί δεν αφήνουμε τη Νεοελληνική Γλώσσα να είναι ακριβώς αυτό: «Νέα». Τα μαθήματα της Ιστορίας, των Αρχαίων, των Θρησκευτικών δεν αρκούν για την προσέγγιση και κατανόηση του παρελθόντος; Εκτός κι αν κάποιοι έχουν βαλθεί να μας γυρίσουν σ’ αυτό... 

Ο κ. Ζάχος οφείλει δημόσια να ευχαριστήσει 
την καφετζού της γειτονιάς, η οποία 
με την επιστημονική κατάρτισή της και το κληρονομικό χάρισμα ενόρασης 
κατάφερε να πιάσει και πάλι το θέμα


Σάββατο 29 Μαΐου 2010

Σκουλήκι και Αυτομόρφωση

Αρκετοί μαθητές, όταν τα βρίσκουν «σκούρα» στις εξετάσεις τους, αξιοποιούν τη μέθοδο «σκουλήκι» νομίζοντας ότι έτσι ξελασπώνουν. Η μέθοδος «σκουλήκι», για τους αδαείς, έγκειται στην εκμάθηση ενός ελάχιστου τμήματος ύλης, το οποίο και αναπτύσσει ο μαθητής ανεξάρτητα από το ερώτημα πιστεύοντας ότι με τον τρόπο αυτό ρίχνει στάχτη στα μάτια του βαθμολογητή. Η μέθοδος έχει τις ρίζες της σε ανέκδοτο με πρωταγωνιστή το θρυλικό Τοτό, ο οποίος δε φημιζόταν για τις μαθητικές ικανότητές του. Ο Τοτός, λοιπόν, εξεταζόταν στη Ζωολογία αλλά το μόνο κομμάτι που είχε αποστηθίσει ήταν το κεφάλαιο για το σκουλήκι. Έλα που η δασκάλα αγνόησε το σκουλήκι και απαίτησε από τους μαθητές της να γράψουν τι γνώριζαν για τον ελέφαντα. Ο ευφυέστατος Τοτός χωρίς χρονοτριβή ξεκίνησε να γράφει όλος χαρά προς έκπληξη της δασκάλας και των συμμαθητών του. Το γραπτό του Τοτού ξεκινούσε ως εξής: «Ο ελέφαντας είναι ένα μεγάλο ζώο με μια προβοσκίδα που μοιάζει με τεράστιο σκουλήκι, το οποίο σκουλήκι…» και συνέχιζε καταγράφοντας όσα γνώριζε για το … σκουλήκι!
Όσο περνούν τα χρόνια, στις σχολικές αίθουσες, αντί να μειώνονται, κάνουν την εμφάνισή τους όλο και περισσότεροι Τοτοί, παρότι αυτό φαντάζει παράλογο. Οι έξω από το χορό (ο χορός λέγεται εκπαίδευση) θα το θεωρούν αδιανόητο, αλλά έτσι είναι. Ενώ παρέχονται αμέτρητες ευκαιρίες για απόκτηση ωριμότητας και γνώσης, είναι δυνατόν να αυξάνονται θεαματικά και να πληθύνονται οι Τοτοί; Κι όμως, συμβαίνει προσθέτοντας ένα ακόμα τεκμήριο για το επίπεδο καλλιέργειας τμήματος της νέας γενιάς.
Μπορεί να κυκλοφορούν αμέτρητα βιβλία για κάθε ηλικία, αλλά πόσοι γονείς έχουν μπει σε βιβλιοπωλεία με τα παιδιά τους για να αγοράσουν κάποια από αυτά; Σίγουρα υπάρχουν -ανάμεσα στις φυλλάδες- και σοβαρές εφημερίδες όπου ο καθένας μπορεί να εντοπίσει τις θέσεις ανθρώπων της τέχνης, της επιστήμης, της θρησκείας, της εκπαίδευσης… αλλά σε πόσα σπίτια μπαίνουν αυτές οι εφημερίδες ή πόσοι τις διαβάζουν δωρεάν στο internet; Ωραία και καλά το σύνολο της γνώσης διαχέεται ταχύτατα μέσω του Διαδικτύου, αλλά τι ποσοστό παιδιών αξιοποιεί τη συγκεκριμένη τεχνολογία για κάτι πέρα από βλακώδεις συζητήσεις(;) με συνομηλίκους τους ή για παιχνίδια που καθιστούν τη σκέψη άγνωστη λέξη;
Έχει γεμίσει ο κόσμος Τοτούς που αδυνατούν να συνδυάσουν ακόμα και απλοϊκά μεταξύ τους πράγματα. Γι αυτό φταίνε και αρκετοί καθηγητές που αντί να διδάσκουν, προσπαθούν να «πιάσουν» τα θέματα!!! Οι συγκεκριμένοι καθηγητές ασχολούνται επίσης με εξήγηση ονείρων, ανάγνωση φλιτζανιού, αριθμομαντεία. Οι συγκεκριμένοι καθηγητές μάλλον διαθέτουν ενόραση, σίγουρα πάντως διαθέτουν απέραντη βλακεία και ανεπάρκεια.
Τα πρόσφατα θέματα των Πανελλαδικών στο μάθημα της Έκθεσης (αντίστοιχα παραδείγματα υπάρχουν και στα άλλα μαθήματα) πιστοποιούν και αναδεικνύουν τη γεωμετρική αύξηση των Τοτών. Στο συγκεκριμένο μάθημα φέτος είδαμε επιτέλους σύγχρονες αναφορές. Το κείμενο που δόθηκε ήταν γραμμένο σε κατανοητή, απολύτως ελληνική γλώσσα ξεφεύγοντας από το ύφος κειμένων προηγούμενων ετών που ήταν βγαλμένα από τα Ομηρικά Έπη. Τόσο το κείμενο όσο και το θέμα της Έκθεσης αναφέρονταν στην έννοια της αυτομόρφωσης ως εφόδιο του σύγχρονου ανθρώπου.
Το θέμα της Έκθεσης ζητούσε από τους υποψηφίους να αναλύσουν τη σημασία της αυτομόρφωσης αλλά και τρόπους με τους οποίους αυτή μπορεί να πραγματωθεί στη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου. Μπορεί στους άσχετους τα ζητούμενα να φαντάζουν δύσκολα για παιδιά που τελειώνουν το Λύκειο, αλλά καθόλου έτσι δεν έχουν τα πράγματα. Αντιθέτως τα πράγματα ήταν απλοϊκά, αφού το κείμενο πρόσφερε απλόχερα βοήθεια στους υποψηφίους παρέχοντάς τους πλήθος πληροφοριών για το περιεχόμενο της αυτομόρφωσης, την αναγκαιότητά της αλλά και τους τρόπους επίτευξής της. Το μόνο που θα έπρεπε να κάνουν οι υποψήφιοι ήταν να αντλήσουν στοιχεία από το κείμενο, να τα αναπτύξουν και να τα περάσουν όμορφα και ωραία στο γραπτό τους. Οι περισσότεροι δεν κατάφεραν να κάνουν αυτό το απλοϊκό πράγμα. Δεν κατάφεραν να συνδυάσουν τις αναφορές του κειμένου με τις απαιτήσεις του θέματος!!!
Πιο συγκεκριμένα; Αρκετοί έγραψαν ότι η αυτομόρφωση μπορεί να επιτευχθεί μέσω της οικογένειας και της εκπαίδευσης, ενώ το κείμενο διευκρίνιζε ότι αυτή (η αυτομόρφωση) είναι αναγκαία επειδή «… οι γνώσεις και οι δεξιότητες που τα άτομα κατέκτησαν στα πρώτα στάδια της ζωής τους (άρα όσο βρίσκονται στους κόλπους της οικογένειας και της εκπαίδευσης) καθίστανται ανεπαρκείς …». Υπήρξαν, δηλαδή, υποψήφιοι που δεν κατάφεραν να κατανοήσουν ότι οικογένεια και εκπαίδευση δεν … «παίζουν» στην παροχή αυτομόρφωσης!!!
Αν αυτό δε λέει και πολλά στους άσχετους με το μάθημα της Έκθεσης, μάλλον το επόμενο θα πει. Αρκετοί υποψήφιοι αγνόησαν το ρόλο του Διαδικτύου στην «πραγμάτωση» της αυτομόρφωσης, ενώ το κείμενο έκανε ξεκάθαρη αναφορά σ’ αυτό τονίζοντας «… ακόμη και όταν οι νέες τεχνολογίες τού επιτρέπουν να μαθαίνει και να εργάζεται σε φυσική απόσταση από τους άλλους». Παιδιά που σπαταλούν ατελείωτες ώρες καθημερινά στο Διαδίκτυο δεν μπόρεσαν να αποκωδικοποιήσουν και τελικά να αξιοποιήσουν την αναφορά του κειμένου σε «σύγχρονες τεχνολογίες», επειδή δεν κατάλαβαν ότι εκεί εντάσσεται και το internet. Δηλαδή, αν στις σύγχρονες τεχνολογίες δεν εντάξω το Διαδίκτυο, τι θα εντάξω; Το μαγκάλι ή τον κασμά θα εντάξω;
Τώρα βέβαια, οι συγκεκριμένοι Τοτοί αλλά και οι γονείς και οι καθηγητές που τους οδήγησαν σ’ αυτή τη νοητική κατάντια θα έχουν την απαίτηση να ενταχθούν στα ΑΕΙ της χώρας συνεχίζοντας τη λαμπρή πορεία τους στον κόσμο της γνώσης. Και δεν είναι μόνο ότι αυτοί οι Τοτοί θα μπουν τελικά σε ΑΕΙ, αλλά αποτελούν και το μέλλον της χώρας. Οι ρέγγες και τα σαρδελοκούτια μάλλον θα έχουν πολλή δουλειά να κάνουν!
Έχω την αίσθηση ότι και φέτος αρκετοί υποψήφιοι, ιδίως όσοι προσήλθαν στις Πανελλαδικές προετοιμασμένοι για τα SOS θέματα (από τους καθηγητές μέντιουμ), θα αξιοποίησαν τη μέθοδο «σκουλήκι». Άλλωστε το θέμα της Έκθεσης προσφερόταν. Φαντάζομαι γραπτά να ξεκινούν: «Η αυτομόρφωση είναι καλό και χρήσιμο πράγμα για τον άνθρωπο, όχι όμως και για το σκουλήκι, το οποίο σκουλήκι…»!!!