Επικοινωνία στο… περίπου!

Το γνωρίζω πολύ καλά! Είναι παιδιά. Όσο κι αν θέλουν να δείχνουν μεγάλοι. Είναι παιδιά. Η ζωή είναι μπροστά τους και τα περιμένει. Κι όμως, από αυτά ακούω όλο και πιο συχνά ό,τι θα περίμενα να ακούσω από έναν ηλικιωμένο αναλφάβητο. «Ελάτε κύριεεε! Καταλάβατε τώρα τι θέλω να πω»! Κι εγώ τι να πω; Ψέμα να πω; Τι είμαι επιτέλους; Κανένας ψεματούρης ολκής είμαι; Ε, λοιπόν, όχι! Η αλήθεια είναι ότι δεν κατάλαβα τι θέλει να πει ο ποιητής - μαθητής. Ούτε «τώρα» ούτε ύστερα ούτε ποτέ! Όση προσπάθεια κι αν καταβάλλω, όση καλή διάθεση κι αν δείξω, αδυνατώ. Αδυνατώ να κατανοήσω όσα αγωνίζονται κι αγωνιούν, αλλά τελικά, αδυνατούν να μου πουν. Η αίσθηση ότι αρκετά από τα παιδιά μιλούν μια άγνωστη, ακατανόητη γλώσσα είναι συχνή. Μια… «περίπου γλώσσα» που προέρχεται από αχαρτογράφητη περιοχή του εγκεφάλου. 

Μια θεϊκή κατάρα έχει πέσει πάνω μας. Ό,τι ακριβώς συνέβη και με τον πύργο της Βαβέλ. Έτσι θα ένιωθαν τα μαστόρια που συμμετείχαν στο εγχείρημα τότε. Σκεπάρνι ζητούσε ο ένας, τούβλο του εγχείριζε ο άλλος. Ευθεία απαιτούσε ο μηχανικός, καμπύλη έφτιαχνε ο μάστορας. Εμ, γίνεται έτσι δουλειά; Δε γίνεται! Και τα είδαμε τα αποτελέσματα. Μπάζα και κουρνιαχτός ο πύργος. Έτσι και σήμερα. Η κατάσταση καταλήγει πιο μπερδεμένη κι από το μίτο της Αριάδνης. Θυμίζει τζαζ εξωφρενικά πειραματική. Ο καθένας παίζει ό,τι γουστάρει, ό,τι του κατεβαίνει. Συνεννόηση καμιά. 

Όλο και περισσότερα παιδιά που βρίσκονται ένα βήμα πριν τις Πανελλαδικές, που, πιθανώς, θα φοιτήσουν στην Τριτοβάθμια εκπαίδευση, που κάποια στιγμή θα είναι πτυχιούχοι, αδυνατούν να διαχειριστούν ακόμα και απλούς γλωσσικούς κανόνες. Αυτά τα παιδιά αντιμετωπίζουν ένα τερατώδες πρόβλημα και μάλιστα χωρίς να το συνειδητοποιούν. Ξέρουν να γράφουν, να διαβάζουν αλλά όχι να κατανοούν. Διαβάζουν ένα μάθημα για ώρες. Καταλαβαίνουν λίγα πράγματα κι αυτά στο… περίπου. Ισχυρίζονται ότι δεν έχουν απορίες. Οι επιδόσεις τους τελικά κινούνται στο… περίπου. Διαβάζουν ένα κείμενο εφημερίδας ή απόσπασμα βιβλίου. Διατείνονται ότι το κατανόησαν. Όταν, όμως, τους ζητηθεί περίληψη από αυτό, η διατύπωση ακόμα και των βασικών νοημάτων προσεγγίζει το αρχικό κείμενο στο… περίπου. Κι αυτό, αν κατανοήσουν τα βασικά νοήματα. Γιατί συνήθως αδυνατούν. Συμμετέχουν σε μια συζήτηση. Έχουν την αίσθηση ότι καταλαβαίνουν το συνομιλητή. Αδυνατούν, όμως, να μεταφέρουν σε άλλους τι άκουσαν. Κι αν χρειαστεί να εκφέρουν προσωπική άποψη για το θέμα, λένε άλλα αντί άλλων. Ζουν μια καθημερινότητα αλλά τους είναι αδύνατο να τη διηγηθούν. Μπορούν να το κάνουν μόνο στο… περίπου. 

Όλο και περισσότερα παιδιά -λειτουργικά αναλφάβητα χαρακτηρίζονται- διαθέτουν στο... περίπου αντίληψη για τον κόσμο. Στο… περίπου επικοινωνούν με τους άλλους. Στο… περίπου κατανοούν τη γνώση. Στο… περίπου συνειδητοποιούν τον εαυτό τους. Τα πάντα στο… περίπου. Η ουσία λείπει. Λείπει η δυνατότητα εμβάθυνσης. Βλέπουν γράμματα και λέξεις αλλά όχι νοήματα. Ο προβληματισμός, η αποκωδικοποίηση, ο συνδυασμός, η κατανόηση κινούνται έξω από τις δυνατότητές τους, γιατί όλα αυτά γίνονται με λέξεις και μάλιστα με λέξεις σε λογική σειρά. 

Παιδιά που μεγάλωσαν με ερωτήσεις του στιλ: «πόσο;» και «τι;». Κανείς δεν τα ρώτησε «γιατί;». Κανείς δεν απαίτησε από αυτά να διατυπώσουν μια ολοκληρωμένη σκέψη. Κανείς δε θέλησε να ακούσει από αυτά μια ολοκληρωμένη ιστορία. «Πόσο αγαπάς μπούλη τον παππού;». Ποτέ ο μπούλης δε ρωτήθηκε «Γιατί, μπούλη μου, αγαπάς τον παππού;». «Τι δώρο θέλεις μπούλα;». Ποτέ η μπούλα δε ρωτήθηκε «Γιατί, βρε μπούλα μου, θέλεις αυτό κι όχι εκείνο;». Στην ερώτηση «πώς τα πέρασες στο σχολείο σήμερα;» τα μπουλόπαιδα απαντούσαν: «Καλά» ή «Μμμμ». Κανείς δε ζήτησε περισσότερες λεπτομέρειες. Είναι βετεράνοι στο Facebook, έχουν φάει με την κουτάλα τουρκικά, βραζιλιάνικα, αιθιοπικά και αζερμπαϊτζανικά σήριαλ αλλά ούτε με κουταλάκι του γλυκού δε δοκίμασαν βιβλία και εφημερίδες. 

Οργουελικών διαστάσεων δυστοπία. Στρατιές νέων αδυνατούν να σκεφτούν οτιδήποτε. Τους λείπουν οι λέξεις για να το κάνουν. Δε διαθέτουν τα αναγκαία ώστε να αναλύσουν, να κατανοήσουν, να αντιδράσουν. Φαντασία(;) για τον Όργουελ. Πραγματικότητα για μας. Θλιβερή, απογοητευτική, δυσοίωνη. Παιδιά που αγωνίζονται για την εισαγωγή τους σε μια σχολή, που θα πετύχουν ίσως σε αυτή, αγνοούν ότι τελικά θα αποτύχουν και μάλιστα όχι στο… περίπου. Η αποτυχία θα είναι ξεγυρισμένη κι ολοκληρωτική, γιατί πλέον δεν υπάρχει και το Δημόσιο να τα βολέψουμε εκεί. Αγνοούν ότι τους λείπει το αναγκαίο εφόδιο για την επικοινωνία, για την κοσμοαντίληψη. Λείπει ο συνεκτικός κρίκος του «εγώ» με το αντικειμενικό. Λείπει η γλωσσική κουλτούρα. 

Παιδιά ήδη καταδικασμένα. Κι όμως, το αγνοούν. Ζουν ανάμεσα σε άλλους, κινούνται σε ένα πλέγμα εξελίξεων, προβλημάτων, επιτευγμάτων, συνεχών αναθεωρήσεων. Κι όλα αυτά τα ζουν στο... περίπου.
Στο… περίπου η αντίληψή τους για τον κόσμο, στο… περίπου η επικοινωνία τους με τους άλλους. Τελικά, πόσο κρίμα. Κι εγώ πρέπει να διορθώσω. Είναι παιδιά. Μια… «περίπου ζωή» είναι μπροστά τους και τα περιμένει. Η πραγματική ζωή είναι για τους άλλους. Και οι άλλοι είναι πια, δυστυχώς, τόσο λίγοι! 

Ο κ. Ζάχος τα έγραψε και εκτονώθηκε. 

Στο... περίπου!

Παιδιά για λασπόνερα ή για Ωκεανούς;

Με τους γονείς, όταν τα παιδιά τους πλησιάζουν στις πανελλαδικές εξετάσεις, συμβαίνουν δυο πράγματα. Το ένα είναι ότι βιώνουν κοινά συναισθήματα. Άγχος, ανασφάλεια, αγωνία, λύπη για το καμάρι τους. Το δεύτερο είναι ότι για κάποιο ανεξήγητο λόγο διαβάζουν φανατικά τα «Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη» και ασπάζονται δογματικά το απόσπασμα: «είμαστε εις το εμείς κι’ όχι εις το εγώ». Το συμπέρασμα μπορεί να φαντάζει αλλά δεν είναι αυθαίρετο. Συγκεντρωθείτε. Το «εμείς» είναι τόσο σπάνιο στο λεξιλόγιό μας όσο και τα τζετ σκι στο Βόρειο Πόλο. Οι συμπατριώτες μας δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση στο «εγώ». Κι ενώ αυτό συμβαίνει στην ελληνική κοινωνία αναμφισβήτητα, οι γονείς στρέφονται στο «εμείς» εκφράζοντας την αδιάρρηκτη σχέση τους με το παιδί τους.
Ας μην είμαι απόλυτος και προκαλώ εντάσεις στον περίγυρό μου. Δεν το κάνουν όλοι οι γονείς. Γνωρίζω δυο που δεν το κάνουν! Το ποσοστό, όμως, εκείνων που αντιμετωπίζουν μια τέτοια κρίση ταυτότητας αυξάνει γεωμετρικά. Όταν το παιδί πλησιάζει στις πανελλαδικές, οι γονείς εγκαταλείπουν το «εγώ» (ο εαυτός τους) και το «αυτά» (τα παιδιά) και αυθαίρετα τελείως οικειοποιούνται το «εμείς» (γονείς και παιδιά).
«Διαβάζουμε αρκετές ώρες», «έχουμε υψηλούς στόχους», «αργήσαμε να κοιμηθούμε, γιατί σήμερα γράφουμε διαγώνισμα στο ΑΟΔΕ», «μας αδίκησε ο καθηγητής του ΑΟΘ», «πήραμε πολύ καλούς βαθμούς», «νταλακιάσαμε από τους πολλούς χυμούς»! Αυτά και άλλα πολλά ακούει κανείς από γονείς που μετά την πάροδο δυο αιώνων ασπάστηκαν την προτροπή του Μακρυγιάννη. Εννοείται, βέβαια, ότι αυτό το «εμείς» δεν εμπεριέχει ψήγματα δημοκρατίας. Αποτελεί την έκφραση της απόλυτης γονικής τυραννίας. Τα παιδιά σε καμιά περίπτωση δε ρωτήθηκαν γι αυτό το σύμπλεγμα χαρακτήρων, συμφερόντων και επιδιώξεων. Αποτελεί μονομερή απόφαση των γονιών και επιβάλλεται ποικιλοτρόπως.
Οι γονείς, βέβαια, προσπαθούν να δώσουν επίφαση ελευθερίας στο όλο κλίμα. Αποφασίζουν οτιδήποτε και μετά… το συζητάνε με το παιδί. Η «συζήτηση» -θα τη ζήλευε κάθε βασανιστής στο Γκουαντάναμο- κινείται μεταξύ απειλών και τρομοκρατίας σε περίπτωση που ο Μπούλης (τυχαίο όνομα παιδιού) δεν αποδέχεται δουλικά τις προειλημμένες επιλογές των γονιών. Έτσι, ο Μπούλης προετοιμάζεται για τη μελλοντική δουλική συμπεριφορά του, την εκμετάλλευσή του από άλλους, στους οποίους θα εκχωρεί το δικαίωμά του να αποφασίζουν γι αυτόν.
Οι συγκεκριμένοι γονείς γνωρίζουν από διαπαιδαγώγηση όσα κι ένα σκεπάρνι. Αδυνατούν να σκεφτούν τι θα συμβεί στο επόμενο δέκατο του δευτερολέπτου, οπότε αδυνατούν να καταλάβουν τι θα συμβεί στις επόμενες δεκαετίες στο παιδί. Αυτό το «εμείς» εμπεριέχει την απόλυτη ψυχοπνευματική σύγκρουση. Από τη μια, σ’ αυτό εντάσσονται οι γονείς. Άνθρωποι άλλης εποχής που αγνοούν τα δεδομένα που έχουν εδραιωθεί. Οι αντιλήψεις, τα ενδιαφέροντα, οι στόχοι τους έχουν διαμορφωθεί κατά το παρελθόν. Είναι, μάλλον, συντηρητικοί. Από την άλλη, τα παιδιά. Αυτά τώρα διαμορφώνουν προσωπικότητα, απόψεις, όνειρα και με βάση αυτά επιθυμούν να σχεδιάσουν το μέλλον τους. Αγνοούν το παρελθόν και προσπαθούν να κατανοήσουν το μέλλον. Είναι δυνάμει προοδευτικά. Είναι δυνατόν, λοιπόν, να συνυπάρξουν σ’ αυτό το γονικό «εμείς» ο συντηρητισμός και η προοδευτικότητα;
Απλώς δεν είναι. Συντηρητικοπροοδευτικός άνθρωπος δεν υπήρξε και δε θα υπάρξει, όσο κι αν προοδεύσει η κλωνοποίηση. Πού οδηγεί αυτό το κλίμα; Η πιθανότητα από αυτή τη συνύπαρξη να βγουν προοδευτικοί γονείς δεν παίζει, αφού ο Μπούλης δεν εκφέρει άποψη, εκτός κι αν ταυτίζεται με εκείνη των γονιών. Οπότε πολύ απλά οδηγεί στη δημιουργία συντηρητικών παιδιών που δε θα γνωρίζουν την τύφλα τους τη μαύρη για τον κόσμο που θα ζήσουν. Όσο για τα εφόδια που θα αποκτήσουν, ας μην το πολυκουβεντιάζουμε, γιατί θα στενοχωρηθούμε.
Κάποιοι θα σκέφτονται: «μα καλά και δεν επαναστατούν τα παιδιά σε μια τέτοια κατάσταση»; Κούνια που τα κούναγε αν τολμήσουν και να σκεφτούν την πιθανότητα αντίδρασης. Τρομοκρατική προσέγγιση του μαύρου μέλλοντος που μας προετοιμάζει το ΔΝΤ, δακρύβρεχτες επισημάνσεις ως προς την κλονισμένη υγεία των γονιών, εκφοβισμός για τον κίνδυνο μιας λαθεμένης επιλογής… Κάθε διάθεση αντίδρασης πάει περίπατο. Τι σόι επανάσταση να κάνει το παιδάκι; Παιδάκι είναι, δεν είναι ο Τσε Γκεβάρα. Άλλωστε, οι γονείς πείθουν το παιδί ότι η δυναστική συμπεριφορά τους πηγάζει από αγάπη και διάθεση φροντίδας προς αυτό. Το παιδάκι αισθάνεται ότι η παραμικρή αντίθεση στους γονείς που «θέλουν το καλό του» ισοδυναμεί με αμαρτία που οδηγεί στην κόλαση του Δάντη.
Είναι θέμα ψυχολογίας. Οι συγκεκριμένοι γονείς καμιά εμπιστοσύνη έχουν στα παιδιά τους. Είναι σαν να τους λένε: «Εσύ που είσαι ηλίθιο, βλαμμένο και ανώριμο και πάντα θα τα σκατώνεις, να ακούς εμένα που είμαι μεγάλος και κάτι παραπάνω θα ξέρω από αυτά».
Αν εμπιστεύομαι κάποιον, τον θεωρώ ικανό να σκέφτεται σωστά, να παίρνει πρωτοβουλίες και να αναλαμβάνει ευθύνες, του αφήνω περιθώρια αυτενέργειας. Δεν προσπαθώ να τον ευνουχίσω πνευματικά και συναισθηματικά. Όμως, οι γονείς που, όπως ισχυρίζονται, «επιδιώκουν το καλό των παιδιών τους» ας έχουν υπόψη τους ότι «νέους Ωκεανούς ανακαλύπτει μόνο εκείνος που έχει το κουράγιο να χάσει την ακτή από τα μάτια του». Τα τρομαγμένα παιδιά δεν είναι ικανά να κολυμπήσουν μόνα τους ακόμα και στα πολύ ρηχά, λασπόνερα!

Δημοσιεύθηκε στο protagon.gr

Μεταξύ συγγενών, γνωστών και φίλων η Γνώση είναι για όλους!!!

Βρίσκομαι στο φροντιστήριο. Απέναντί μου ο μεγάλος ξάδερφός μου μού εξηγεί ότι τα φετινά θέματα των πανελλαδικών στη Φυσική δεν ήταν κάτι ιδιαίτερα δύσκολο, όπως φημολογείται από ορισμένους αδαείς. Ο ξάδερφός μου είναι Φυσικός και ιδιαίτερα ευφυής. Όταν ήταν μαθητής, όλοι οι συγγενείς ήταν περήφανοι γι αυτόν. Οι μεγαλύτεροι μάλιστα, στις οικογενειακές συγκεντρώσεις, έλεγαν ότι θα τον έπαιρναν στη NASA. Ο ίδιος, βέβαια, επέλεξε διαφορετική πορεία. Κάποια στιγμή με ρώτησε: «Πιστεύεις ότι η Γνώση είναι για όλους; Όλα τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να κατανοήσουν λεπτές έννοιες και τελικά να κατακτήσουν την ουσία της Γνώσης»; Είχα έτοιμη απάντηση, αφού το θέμα με είχε απασχολήσει στο βιβλίο μου, «Εγχειρίδιο Επιβίωσης» αλλά η συζήτησή μας διακόπηκε εκεί από μαθητές που εμφανίστηκαν την πιο ακατάλληλη στιγμή. Πάντα το κάνουν!
Λίγες μέρες μετά, σε πλατεία χωριού με μια φίλη συζητάμε περιμένοντας τα αχνιστά παϊδάκια και τα άλλα εδέσματα που ετοιμάζονταν. Η φίλη μου είναι Μαθηματικός και ιδιαίτερα ευφυής. Φαντάζομαι ότι και οι δικοί της συγγενείς θα ήταν περήφανοι γι αυτήν. Ίσως μάλιστα και εκείνη να την προόριζαν για τη NASA, αλλά η ίδια επέλεξε άλλο δρόμο. Η κουβέντα μας αφορούσε στη διαφορετική διάθεση που χαρακτηρίζει μαθητές απέναντι στη Γνώση και από τι μπορεί αυτή να επηρεάζεται. Είχα έτοιμη απάντηση κτλ, κτλ αλλά αυτή δόθηκε με τρόπο άμεσο και απρόβλεπτο από διπλανή παρέα.
Την παρέα απάρτιζαν γυναίκες κυρίως μεσήλικες και υπερήλικες με προφορά που δυσχέραινε ακόμα και την κατανόηση του γέλιου τους! Στην παρέα και μια κοπελίτσα γύρω στα είκοσι, με ίδια προφορά, που δεν είχε το παραμικρό πρόβλημα να κουβεντιάζει με τις υπόλοιπες για θέματα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για ένα άτομο είκοσι χρόνων: πλύσιμο ρούχων, μαγείρεμα, σιδέρωμα, σιγύρισμα, ξεσκάτωμα και άλλα. Στην αγκαλιά της κρατούσε ένα παιδάκι μικρής ηλικίας που αποδείχτηκε… κόρη της! Σκεφτήκαμε ότι θα παντρεύτηκε στα δεκατέσσερα, αν και αυτό ελάχιστα επηρεάζει την ιστορία μας. Η κοπελίτσα -χωρίς η ίδια να το γνωρίζει- σε λίγο θα απαντούσε σε όσα περί Γνώσης απασχολούσαν τον ξάδερφο, τη φίλη μου κι εμένα!
Η κοπέλα -ορισμός του «τελειωμένου» ανθρώπου- ανάμεσα σε άλλα περισπούδαστα, άρχισε να διηγείται το μεγάλο καημό της που δεν ήταν άλλος από το ότι, λόγω δουλειάς, είχε υποχρεωθεί να στείλει το κοριτσάκι της σε βρεφονηπιακό σταθμό. Οι υπόλοιπες της παρέας έδειξαν κατάφωρα την αμέριστη συμπαράστασή τους στον πόνο της. «Τι κρίμα, από τόσο μικρό το δύστυχο στα βάσανα!» η μία. «Τόσα χρόνια θα το βαρεθεί το σχολείο!» η δύο. «Είναι να μην το λυπάσαι το καημένο;» η τρία. Άλλο να σας τα γράφω και άλλο να τα ακούτε. Πόνος, πίκρα και δυστυχία για το παιδάκι, το οποίο κι εγώ ακόμα κόντεψα να λυπηθώ. Η κοπελίτσα καταλαβαίνοντας ότι βρήκε κατάλληλο κοινό, προσφέρθηκε όλο χαρά να διηγηθεί περιστατικό ενδεικτικό της αποστροφής της κορούλας της για το σχολείο: «Προχθές γυρίζαμε από το τάδε χωριό» άρχισε «και περνούσαμε με την “κούρσα” έξω από το βρεφονηπιακό σταθμό. Η μικρή, μόλις κατάλαβε πού ήμασταν, έσκυψε και κρύφτηκε τρομαγμένη. Εγώ και ο άντρας μου τρελαθήκαμε στο γέλιο»! Το ίδιο έκανε και η παρέα των terminators βρίσκοντας λογικότατη την αντίδραση της μικρής, της οποίας τα μάγουλα άρχισαν να τσιμπούν επιδοκιμαστικά.
Εμείς απλώς κοιταχτήκαμε τόσο έντρομοι όσο και η μικρούλα όταν ακούει για βρεφονηπιακό σταθμό. Οι απαντήσεις που ψάχναμε, είχαν μόλις δοθεί με φρικιαστικές λεπτομέρειες. Το συγκεκριμένο τραγικό κοριτσάκι και η απέραντης αφέλειας μαμά του δεν αποτελούν την εξαίρεση αλλά μάλλον τον κανόνα της σύγχρονης πραγματικότητας ως προς τον τρόπο ένταξης των παιδιών στη μαθησιακή διαδικασία. Μπορεί ένα τέτοιο παιδί να απαλλαγεί στο μέλλον από την άρνηση που του δημιουργεί το περιβάλλον για τη Γνώση; Μάλλον απίθανο! Αδυνατώντας να συνειδητοποιήσει τον τραγικά καταστροφικό ρόλο του το περιβάλλον συνεχίζει με παρόμοια αντιμετώπιση και στο μέλλον.
Συχνά βιώνω παρόμοιες περιπτώσεις με πρωταγωνιστές γονείς μαθητών. Κάποιοι εκδηλώνουν θαυμασμό που τα παιδιά τους διαβάζουν ενώ οι ίδιοι θεωρούν το διάβασμα χαμένο χρόνο και φυσικά δεν το πάλεψαν ποτέ! Όλο και περισσότεροι εκφράζουν λύπηση για τα παιδιά τους, επειδή αυτά μελετούν αρκετές ώρες! Πολλοί θεωρούν ότι το όλο σύστημα οδηγεί τα παιδιά σε «βίαιη ενηλικίωση που πληγώνει ανεπανόρθωτα το συναισθηματικό κόσμο τους»! Άντε τώρα αυτά τα παιδιά να κατανοήσουν τη σημασία, να αγαπήσουν και να επιδιώξουν με πάθος την κατάκτηση της Γνώσης! Αν μάλιστα στο δρόμο τους (των παιδακίων) βρεθούν και μερικοί εκπαιδευτικοί που έχουν να δουν βιβλίο από τότε που τους βάφτισαν και είδαν το Ευαγγέλιο του παπά, εκπαιδευτικοί που δε βλέπουν την ώρα να τελειώσει η ανιαρή διαδικασία του μαθήματός τους ή να πάρουν καμιά απόσπαση που θα τους απαλλάξει από το βάρος της διδασκαλίας ή να γυρίσουν στο σπιτάκι τους για να πιάσουν τον … κασμά ή να βγουν στη σύνταξη, τότε τα παιδάκια όχι μόνο δε θα καταλάβουν ποτέ τι σημαίνει Γνώση αλλά θα τη σιχαίνονται περισσότερο και από το πιο βδελυρό σκουλήκι. Κι αυτό σε μια εποχή που τα πάντα κινούνται γύρω από τη Γνώση.
Μήπως όλοι αυτοί οι ανελέητα ανόητοι που στρέφουν τα παιδιά ενάντια στη Γνώση, θα επιθυμούσαν να τα δουν σε κάποιο χειρωνακτικό επάγγελμα; Μήπως θα ήθελαν να ζουν τα παιδιά τους σε εποχές που τα κορίτσια παντρεύονταν στα δεκατέσσερα και τα αγόρια έμπαιναν στη βιοπάλη στην ίδια ηλικία; Αυτά θεωρούν ήπια και αποδεκτή ενηλικίωση; Γιατί αν θέλουν κάτι τέτοιο, είναι δικαιολογημένη η στάση τους και η γκρίνια τους και η έκφραση της άγνοιάς τους.
Απολύτως ξεκάθαρο. Η Γνώση είναι για όλους, αρκεί να μην έχουν την ατυχία να ζουν με γονείς που εκφράζουν το Μεσαίωνα ή τη δυστυχία να συναντήσουν εκπαιδευτικούς που με τη μετριότητα και την αδιαφορία τους για την προσωπικότητα των ίδιων αλλά και των μαθητών τους προσπαθούν να τον αναστήσουν!